امکانسنجی، روش و شرایط استنباط گزاره‌های توصیفی و هنجاری علوم انسانی از احکام تشریعی اسلام Feasibility, method and conditions of inferring descriptive and normative propositions of human sciences from Islamic legal rulings 1 1 یکی از مسائل بنیادی شکل‌گیری علوم انسانی اسلامی حل مسائل روش‌شناختی آن است. تحقیق حاضر با هدف کمک به حرکت علمی شکل‌گرفته در راستای اسلامی‌سازی علوم انسانی به‌دنبال امکان‌سنجی، روش و شرایط استنباط گزاره‌های توصیفی و هنجاری علوم انسانی از احکام تشریعی است. نتایج تحقیق که به روش تحلیلی-توصیفی انجام‌ شده است، نشان می‌دهد امکان استنباط گزاره‌های توصیفی و هنجاری علوم انسانی از احکام تشریعی وجود دارد و اگر پژوهشگر به اجتهاد مصطلح حوزوی مسلط بوده و در یکی از رشته‌های علوم انسانی تخصص داشته باشد، می‌تواند با حفظ اصول و مبانی روش فقه جواهری گزاره‌های توصیفی و هنجاری علوم انسانی را از احکام تشریعی استنباط کند. اساس این استنباط مبتنی بر حدس است و با تجمیع قرائن و ترک مظنون درجۀ اطمینان به مفاد حدس ارتقا می‌یابد. در پایان نیز چند نمونه از گزاره‌های استنباط‌شده با روش مزبور ارائه شده است. 2 One of the fundamental issues of the formation of Islamic humanities is solving its methodological issues. The purpose of this research is to contribute to the scientific movement formed in the direction of Islamization of the humanities, in search of the feasibility, method and conditions of deriving the descriptive and normative propositions of the humanities from the legislative rulings. The results of the research, which was carried out by analytical-descriptive method, show that it is possible to infer descriptive and normative propositions of humanities from legislative rulings, and if the researcher is proficient in the term ijtihad of the seminary and has expertise in one of the disciplines of humanities, he can maintain The principles and foundations of Jawaheri's method of jurisprudence to infer descriptive and normative statements of human sciences from legal rulings. The basis of this inference is based on conjecture, and by gathering evidence and leaving the suspect, the level of confidence is increased to the content of conjecture. At the end, some examples of inferred propositions with the mentioned method are presented 11 32 2023/02/15 1401/11/26 2023/01/30 1401/11/10 مهدی خطیبی Mehdi Khatibi ایران m.khatibi@iki.ac.ir Islamic humanities legislative rulings inference descriptive propositions normative propositions Islamization of sciences علوم انسانی اسلامی احکام تشریعی استنباط گزاره‌های توصیفی گزاره‌های هنجاری اسلامی‌سازی علوم. ##ابراهیمی، حسین؛ جهانی مقدم، محمدکریم 1379. «بررسی اثر ماه رمضان بر مراجعین صرعی». خلاصه مقالات همایش تحقیقات علوم پزشکی در اسلام. سوم تا پنجم آبان. کرمان.##احسائی، محمد بن ‌علی. 1405 ق. عوالی اللئالی العزیزیه. جلد 1. قم: دار سیدالشهدا للنشر.##آخوند خراسانی، ملا محمدکاظم. 1409 ق. کفایه الأصول. تهران: مؤسسۀ آل‌البیت.##بدری، تحسین. 1428 ق. معجم مفردات أصول الفقه المقارن. چاپ اول. تهران: المشرق للثقافه و النشر.##بلاگ، مارک. 1380. روش‌شناسی علم اقتصاد. ترجمۀ غلامرضا آزاد (ارمکی). چاپ اول. تهران: نشر نی.##بهمن پوری، عبداله؛ نظری، نجمه. 1397. «تحلیل فقهی پزشکی علل حرمت شرب خمر». فقه پزشکی. دورۀ دهم. شمارۀ 34 و 35. صص 63-47.##جوادی، محسن. ۱۳۷۵. مسئلۀ باید و هست (بحثی در رابطه با ارزش و واقع). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.##خسروپناه، عبدالحسین. 1394. «علوم انسانی، چیستی ساحت‌ها و فرایندهای تحول در آن». تحقیقات بنیادین علوم انسانی. سال اول. شمارۀ 1. صص 33-7.##خطیبی، مهدی. 1396. «روش‌شناسی استنباط حکم شرعی». عیار پژوهش در علوم انسانی. شمارۀ 1 (پیاپی 15). صص 22-5.##خطیبی، مهدی. 1399. «واژه‌شناسی تعبد در ابواب معاملات». معرفت. سال بیست‌و‌نهم. شمارۀ 272. صص 48-35.##خمینی، روح‌الله. 1422 ق. استفتائات. جلد 2. چاپ پنجم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم. ##__________. بی‌تا، الف. تحریر الوسیله. چاپ اول. قم: مؤسسۀ مطبوعات دارالعلم.##__________. بی‌تا، ب. کتاب البیع. چاپ اول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).##خویی، ابوالقاسم. 1418 ق. التنقیح فی شرح العروه الوثقی (الاجتهاد و التقلید). چاپ اول. قم: بی‌نا.##دادگر، یدالله. 1384. درآمدی بر روش‌شناسی علم اقتصاد. چاپ اول. تهران نشر نی.##رازی، قطب‌الدین. 1384. تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الرساله الشمسیه. چاپ دوم. قم: انتشارات بیدار.##راوندی، قطب‌الدین. 1407 ق. الدعوات. قم: انتشارات مدرسۀ امام مهدی (عج).##رحمانی، تیمور. 1391. اقتصاد کلان. جلد 2. چاپ نوزدهم. تهران: انتشارات برادران.##شبیری زنجانی، سید موسی.‌ 1419 ق. کتاب نکاح. چاپ اول. قم: مؤسسۀ پژوهشی رأی‌پرداز.##صدر، سید محمدباقر. 1421 ق، الف. الاسلام یقود الحیاۀ (موسوعه الشهید الصدر ج 5). چاپ اول. قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیه للشهید الصدر.##_____________. 1421 ق، ب. المدرسه القرآنیه (موسوعه الشهید الصدر ج 19). چاپ اول. قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیۀ للشهید الصدر.##_____________. 1424 ق. اقتصادنا (موسوعه الشهید الصدر ج 3). چاپ اول. قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیۀ للشهید الصدر.##_____________. 1996. بحوث فی علم الأصول. تقریر السید محمود الهاشمی. جلد 3. چاپ سوم. قم: مؤسسۀ دائره معارف الفقه الاسلامی.##صدر، فخرالدین؛ افشار، محمد؛ سربلوکی، شکوه. 1380. «تأثیر روزه‌داری بر قند، لیپید، وزن و فشارخون بیماران دیابتی تیپ 2». غدد درون‌ریز و متابولیسم ایران. دورۀ سوم. صص 18-18.##صدرالمتألهین شیرازی، محمد. 1362. شرح اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه (منطق نوین مشتمل بر اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه). تهران: آگاه.##صدوق، محمد بن علی. 1413 ق. من لا یحضره الفقیه. جلد 3. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.##طباطبائی، سید محمدحسین. 1417 ق. المیزان فی تفسیر القرآن. جلد 1. چاپ پنجم. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.##طوسی، محمد بن حسن. 1387 ق. المبسوط فی فقه الإمامیه. جلد 2. چاپ سوم. تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.##غفوری، خالد. ۱۴۲۱ ق. «فقه النظریه لدی الشهید الصدر». فقه أهل البیت. دورۀ بیستم. صص 204-123.##خدادادی، غلام‌حسین. بی‌تا. احکام پزشکان و بیماران. مطابق با فتوای مرجع عالی‌قدر فاضل لنکرانی. نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2.##فاضل لنکرانی، محمد. بی‌تا. جامع المسائل. چاپ یازدهم، قم، انتشارات امیر قلم.##تسخیری. محمدعلی . ۱۳۸۲. «شیوهٔ شهید صدر در شناخت مکتب اقتصادی اسلام و پاسخ به منتقدان». اقتصاد اسلامی. دورۀ سوم. شمارۀ 10. صص 22-9.##مصباح یزدی، محمدتقی. 1387. «رابطۀ ایدئولوژی و فرهنگ اسلامی با علوم انسانی». مجموعه مقالات وحدت حوزه و دانشگاه و بومی و اسلامی‌کردن علوم انسانی. چاپ اول. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##________________. 1373. ترجمه و شرح برهان شفاء. تهران: امیرکبیر.##مظفر، محمدرضا. 1375. أصول الفقه. جلد 1. چاپ پنجم. قم: انتشارات اسماعیلیان.##مغربی، ابوحنیفه، نعمان بن محمد تمیمی. 1385 ق. دعائم الاسلام. جلد 1. چاپ دوم. قم: مؤسسۀ آل البیت (علیهم السلام).##مکارم شیرازی، ناصر. 1374. تفسیر نمونه. جلد 2. چاپ اول. تهران: دارالکتب الاسلامیه.##مکلاپ، فریتز. ۱۳۸۱. «اقتصاد اثباتی و دستوری». نامۀ مفید. ترجمۀ یدالله دادگر و محمدنقی نظرپور. شمارۀ ۳۱. صص 184-151.##قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. 1413 ق. جامع الشتات فی أجوبه السؤالات. چاپ اول. تهران: مؤسسۀ کیهان.##نجفی، محمدحسن. بی‌تا. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. جلد 3 چاپ هفتم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.##نجفی، عباس بن علی. بی‌تا. المعاملات المصرفیه. نرمافزار جامع فقه اهلالبیت ۲. بی‌جا: مؤسسۀ کاشفالغطا.##یوسفی، احمدعلی. ۱۳۸۴. «تفسیر نظریۀ شهید صدر در باب کشف مذهب اقتصادی مطابق با مبانی فقه شیعه». فقه و حقوق. دورۀ دوم. شمارۀ ۵. صص 106-87.##____________. 1379. ماهیت و ساختار اقتصاد اسلامی (مصاحبه). چاپ اول. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.## ##

اقتضائات معرفتی سیاست‌گذاری علم در سنت اسلامی-ایرانی Epistemological requirements of science policy making in Islamic-Iranian tradition 1 1 مروری بر آثار مربوط به سیاست‌گذاری علم، نشانگر طبقه‌بندی این رشتۀ علمی در ذیل علوم اجتماعی و به‌طور مشخص، مطالعات اجتماعی علم و جامعه‌شناسی علم است که خود در آرای متفکران کلاسیک جامعه‌شناسی مانند دورکیم و مارکس ریشه دارد. در این حوزه، بعضی از نظریات، مطالعات اجتماعی یا سیاست‌گذاری علم را ناظر بر منظرهای مختلف جهان مدرن بررسی می‌کنند و بعضی دیگر از آن‌ها به تمایز کلی همۀ منظرهای مدرن با جهان ماقبل مدرن، به‌‌ویژه قرون وسطای مسیحی اشاره دارند. در این مقاله، با تأکید بر منظرهای دستۀ دوم مانند دیدگاه میشل فوکو، توماس کوهن و برونو لاتور، تحولات مربوط به گسست علوم مدرن از جهان قرون وسطای مسیحی به‌لحاظ موضوع و مبانی بررسی شد. همچنین ارتباط تکوینی حوزۀ مطالعات اجتماعی و سیاست‌گذاری علم در قرن بیستم با دوره‌های قبلی علم مدرن تحلیل شدند و درنهایت با توجه به نگاه مابعدالطبیعی به علم در جهان اسلامی-ایرانی، به‌ویژه تا قبل از مواجهه با دنیای مدرن، براساس حکمت اسلامی اقتضائات معرفتی مطالعات اجتماعی و سیاست‌گذاری علم در سنت اسلامی-ایرانی مدنظر قرار گرفت. 2 A review of the works related to the science policy making indicates the classification of this scientific field under social sciences and specifically, social studies of science and sociology of science, which itself is rooted in the opinions of classical sociological thinkers such as Durkheim and Marx. In this field, some of the theories examine social studies of science or science policy making in different perspectives of the modern world, and some of them refer to the general distinction of all modern perspectives with the pre-modern world, especially the Christian Middle Ages. In this article, by emphasizing the perspectives of the second group such as Michel Foucault, Thomas Cohen and Bruno Latour, the developments related to the break of modern science from the medieval Christian world were examined in terms of subject and foundations. Also, the relationship between the genesis of social studies of science and science policy making in the 20th century with previous periods of modern science was analyzed. Finally, according to the metaphysical view of science in the Islamic-Iranian world, especially before the encounter with the modern world, based on Islamic wisdom, the epistemological requirements of social studies and the science policy making in the Islamic-Iranian tradition was considered. 33 54 2023/02/152023/02/15 1401/11/26 2023/01/302023/01/30 1401/11/10 محمدرضا قائمی نیک Mohammad Reza Ghaemi Nik ایران ghaeminik@gmail.com science policy making Islamic wisdom social studies of science sociology of science. سیاست‌گذاری علم حکمت اسلامی مطالعات اجتماعی علم جامعه‌شناسی علم. ##ارسطو. 1377. متافیزیک (مابعدالطبیعه). ترجمۀ شرف‌الدین خراسانی. تهران: انتشارات حکمت.##باربور، ایان. 1388. علم و دین. ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##برت، ادوین آرتور. 1369. مبادی مابعدالطبیعی علوم نوین. ترجمۀ عبدالکریم سروش. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.##بکار، عثمان؛ نصر، سید حسین. 1389. طبقه‌بندی علوم نزد حکمای مسلمان. ترجمۀ جواد قاسمی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.##پارسانیا، حمید. 1380. «چیستی و هستی جامعه از دیدگاه استاد مطهری». علوم سیاسی. دورۀ چهارم. شمارۀ 14، صص 220-197.##__________. 1390. مبانی و تطورات برهان صدیقین. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##جوادی آملی، عبدالله (1375)، «حکمت متعالیه، مجموعه فهم و شهود»، خردنامه صدرا، بهار، شماره 3، صص 23-31.##چالمرز، آلن اف. 1378. چیستی علم. ترجمۀ سعید زیباکلام. تهران: انتشارات سمت.##حسینی بهشتی، سید محمدرضا. 1384. «جایگاه نقد قوۀ حکم در فلسفۀ استعلایی کانت». حکمت و فلسفه. سال اول. شمارۀ 1. صص 26-17.##داوری اردکانی، رضا. 1391. علم و پژوهش و سیاست‌های پژوهشی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##_____________. 1389. الف. علوم انسانی و برنامه‌ریزی توسعه. تهران: در انتظار فردایی دیگر.##_____________. 1389 ب. ما و تاریخ فلسفۀ اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.##دکارت، رنه. 1385. تأملات در فلسفۀ اولی. ترجمۀ احمد احمدی. تهران: انتشارات سمت.##دورکیم، امیل. 1383. صور بنیادین حیات دینی. ترجمۀ باقر پرهام. تهران: نشر مرکز.##________. 1391. جامعه‌شناسی و فلسفه؛ تعریف پدیده‌های دینی. ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر. تهران: نشر علم.##زالی، مصطفی. 1390. «اسلامی‌سازی علوم یونانی: مطالعۀ موردی دریافت ابن‌سینا از مابعدالطبیعۀ ارسطو». نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان. دورۀ اول. شمارۀ 1. صص 109-89.##ژیلسون، آتین. 1387. نقد تفکر فلسفی غرب. ترجمۀ احمد احمدی. تهران: انتشارات سمت.##________. 1394. هستی در اندیشۀ فیلسوفان. ترجمۀ حمید طالب‌زاده. تهران: انتشارات حکمت.##صدرالمتألهین شیرازی، محمد. 1393. الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه. 9 جلد. قم: منشورات طلیعۀ نور.##طباطبائی، محمدحسین. 1382. شیعه. تهران: موسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.##عبودیت، عبدالرسول. 1386. درآمدی به نظام حکمت صدرایی. جلد دوم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##فوکو، میشل. 1392. دیرینه‌شناسی دانش. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی.##_______. 1398. نظم اشیاء: دیرینه‌شناسی علوم انسانی. ترجمۀ یحیی امامی. تهران: نشر نی.##قانعی‌راد، سید محمدامین. 1396 الف. پیمایش علم و جامعه؛ تجربۀ جهانی و اجرای نسخۀ ایرانی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.##________________. 1396 ب. ناهم‌زمانی دانش؛ روابط علم و نظام‌های اجتماعی و اقتصادی در ایران. تهران: مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.##________________. 1396 ج. الگوی چهار وجهی برای ارزیابی توسعۀ علوم انسانی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.##کاپلستون، فردریک چارلز. 1373. تاریخ فلسفه، یونان و روم. جلد اول. ترجمۀ سید جلاالدین مجتبوی. تهران: انتشارات سروش.##__________________. 1380. تاریخ فلسفه، از ولف تا کانت. جلد ششم. ترجمۀ سید جلال‌الدین مجتبوی، اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر. تهران: انتشارات سروش.##__________________. 1385. تاریخ فلسفه، از دکارت تا لایب ‌نیتس. جلد چهارم. ترجمۀ غلامرضا اعوانی. تهران: انتشارات سروش.##__________________. 1393. تاریخ فلسفه، فلسفۀ اواخر قرون وسطی و دورۀ رنسانس. جلد سوم. ترجمۀ ابراهیم دادجو. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.##کاسیرر، ارنست. 1393. فرد و کیهان در فلسفۀ رنسانس. ترجمۀ یدالله موقن. تهران: نشر ماهی.##کالینیکوس، الکس. 1386. اندیشۀ انقلابی مارکس. ترجمۀ پرویز بابایی. تهران: نشر قطره و آزادمهر.##کچویان، حسین. 1383. تجدد از نگاهی دیگر. تهران: انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی.##کوستلر، آرتور. 1396. خوابگردها. ترجمۀ فؤاد روحانی. تهران: امیرکبیر.##کوهن، توماس. 1389. ساختار انقلاب‌های علمی. ترجمۀ سعید زیباکلام. تهران: انتشارات سمت.##گیلسپی، مایکل آلن. 1389. ریشه‌های الاهیاتی مدرنیته. ترجمۀ زانیار ابراهیمی. تهران: نشر پگاه روزگار نو.##گنون، رنه. 1361. سیطرۀ کمیت و علائم آخر زمان. ترجمۀ محمدعلی کاردان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##لازی، جان. 1362. درآمدی تاریخی به فلسفۀ علم. ترجمۀ علی پایا. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##مانهایم، کارل. 1380. ایدئولوژی و اتوپیا. ترجمۀ فریبرز مجیدی. تهران: انتشارات سمت.##مطهری، مرتضی. 1380. جامعه و تاریخ؛ مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی. جلد 2. قم: انتشارات صدرا.##مقدم ‌حیدری، غلام‌حسین. 1385. قیاس‌ناپذیری پارادایم‌های علمی. تهران: نشر نی.##_________________. 1387. جامعه‌شناسی اثبات ریاضی. تهران: انتشارات سمت.##مولکی، مایکل. 1389. علم و جامعهشناسی معرفت. ترجمۀ حسین کچویان. تهران: نشر نی.##نصر، سید حسین. 1392. سه حکیم مسلمان. ترجمۀ احمد آرام. تهران: انتشارات امیرکبیر.##___________.1396. فلسفه در سرزمین نبوت: فلسفۀ اسلامی از آغاز تا امروز. ترجمۀ بیت‌الله ندرلو. تهران: ترجمان علوم انسانی.##هورکهایمر، ماکس؛ آدرنو، تئودور. 1383. دیالکتیک روشنگری. ترجمۀ مراد فرهادپور و امید مهرگان. تهران: نشر آگه.##Cassirer, H. W. 1970. A Comentary on Kant`s Crtitique Judgement, London.##Matthew, D. 2005. Science in Society. London: Red Globe Press.##Fuller, S. 1997. “The secularization of science and a new deal for science policy”. Futures. Vol. 29. No. 6. pp. 503-483.##Hessen, B. 1931. “The Social and Economic Roots of Newton’s Principia”. inBukharin, Nikolai et al. (eds), Science at the Crossroads. London, Cass, 146–212.##Latour, B. 2017a. Facing Gaia; Eight Lectures on the New Climatic Regime, tr. Cathy Porter. London: polity press.##________. 2017b. “On Actor-Network Theory. A Few Clarifications Plus More Than A Few Complications”. Philosophical Literary Journal Logos. Vol. 27. No. 1. pp. 197-137.##Merton, R. 1972. “The Institutional Imperatives of Science”. in Barnes. pp. 65–79.##Restivo, S. 2010. Bruno Latour: The Once and Future Philosopher, Entry in the New Blackwell Companion to Major Social Theories. Edited by George Ritzer and Jeffery Stepinsky. Boston: Blackwell.##Voegelin, E. 1948. The Origins of Scientism. Social Research. Vol. 15, No. 4, pp. 494-462.##Voegelin, E. 1990. “The Collected Works of Eric Voegelin”. Published Essays, 1966-1985, Vol. 12, Ed. Eliss Sandoz: LSUP.##Zucherman, H., and Cole, J. 1975. "Women in American Science". Minerva. Vol. 13. pp 102-82.## ##

مرجعیت روش اجتهاد در حل بحران انتساب علوم سیاسی به اسلام The authority of ijtihad method in solving the crisis political science to Islam 1 1 کنکاش در حقیقت علم دینی در حوزۀ علوم انسانی/ سیاسی- اسلامی حاکی از اوضاع آشفته‌ای است که از نبود تسالم متفکران بر اصالت و حجیت این علوم و چگونگی انتساب آن‌ها به اسلام ناشی شده است. ریشه‌یابی این نابسامانی، پژوهشگر را به آشنایی با عواملی چون توسعه‌نیافتگی، ناکارآمدی، نداشتن استقلال معرفتی، انفعال و تأثیرپذیری در برابر قدرت هژمونیک علوم سکولار و پوزیتیویست غربی، غلبۀ ذهنیت و انتزاع‌گرایی، نبود امتداد اجتماعی و هرج ‌و مرج روش‌شناختی سوق می‌دهد. اگرچه تمرکز بر یک عامل کار دشواری است، در وزان سنجش و مقارنه‌سازی می‌توان به شاخصه‌های ممیزه‌ای برای ترجیح یک عامل در شکل‌گیری «بحران انتساب علوم سیاسی به اسلام» رسید. تحقیق حاضر با هدف شناسایی ماهیت علوم سیاسی اسلامی به‌‌منزلۀ یکی از محورهای مهم علوم انسانی- اسلامی براساس چارچوب نظری و روش تحلیلی «نظریۀ بحران» فرضیۀ تأثیر آشفتگی روش‌شناختی را در ایجاد و تعمیق بحران اصالت علوم سیاسی- اسلامی و انتساب منطقی آن‌ها به دین برجسته یافت و با انگیزۀ امدادرسانی و کمک به علوم سیاسی در حل «بحران هویت معرفتی» روش اجتهاد دینی در مستوای علوم اختراعی اسلامی مانند «علم فقه» را بهترین مرجع و الگوی روشی برای تولید علم دینی و اسلامی‌سازی علوم سیاسی و حل بحران انتساب می‌داند. 2 xploring the truth of religious science in the field of humanities/political-Islamic sciences indicates a chaotic situation that has arisen from the disagreement of thinkers on the authenticity and validity of these sciences and how to attribute them to Islam. Finding the root of this disorder, the researcher is familiar with factors such as; Underdevelopment, inefficiency, lack of epistemological independence, passivity and influence against the hegemonic power of secular and positivist Western sciences lead to the dominance of subjectivity and abstractionism, lack of social extension and methodological chaos. Although it is difficult to focus on one factor, but in the weight of measurement and comparison, it is possible to arrive at certain indicators for the preference of a factor in the formation of the "crisis of attribution of political science to Islam". Based on the theoretical framework and analytical method of "Crisis Theory", the hypothesis of the effect of methodological confusion was highlighted in the creation and deepening of the crisis of the authenticity of Islamic political sciences and their logical attribution to religion, and with the motivation of providing relief and helping political sciences in solving the "epistemological identity crisis" He considers the method of religious ijtihad at the level of Islamic inventive sciences such as "jurisprudence" to be the best reference and method model for the production of religious science and Islamization of political sciences and crisis resolution. 55 78 2023/02/152023/02/152023/02/15 1401/11/26 2023/01/302023/01/302023/01/30 1401/11/10 محسن مهاجرنیا Mohsen Mohajernia ایران mohajernia@gmail.com humanities-Islamic sciences political sciences methodology ijtihad method crisis علوم انسانی- اسلامی علوم سیاسی روش‌شناسی روش اجتهاد بحران. ##ابن خلدون، احمد. 1375. مقدمۀ ابن خلدون. ترجمۀ محمدپروین گنابادی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.##ابوزهره. محمد. 19719. تاریخ المذاهب الاسلامیۀ. قاهره: دارالفکر العربی.##اسپریگنز، توماس. 1370. فهم نظریه‌های سیاسی. ترجمۀ فرهنگ رجایی. تهران: نشر آگاه.##انوری، حسن. 1381. فرهنگ بزرگ سخن. جلد 4. تهران: نشر سخن.##ساروخانی، باقر. 1375. روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. جلد 1. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##باقری، خسرو. 1382. هویت علم دینی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##بحرانی، یوسف. 1414 ق. الحدائق الناضره. قم: انتشارات جامعۀ مدرسین.##برنجکار، رضا. 1391. روش‌شناسی علم کلام؛ اصول استنباط و دفاع در عقاید. قم: مؤسسۀ علمی فرهنگی دارالحدیث.##بیرو، آلن. 1380. فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمۀ باقر ساروخانی. چاپ چهارم. تهران: انتشـارات کیهان.##توحیدی، ابوحیان. 1323 ق. ثمرات العلوم. مصر: المطبعه الشرقیه.##جصّاص، احمد بن علی ابوبکر الرازی. 1420 ق. الفصول فی الأصول. جلد 2. کویت: وزارۀ الأوقاف الکویتیۀ.##جوادی آملی، عبدالله. 1387. دین‌شناسی؛ تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.##حقیقت، سید صادق. 1382. «بحران روش‌شناسی در علوم سیاسی». علوم سیاسی. شمارۀ 22. صص 174-153.##حکیمی، محمدرضا. 1373. مکتب تفکیک. قم: مرکز بررسی‌های اسلامی.##حمید مفتی، محمد بن ابوالفضل. 1374. قاموس البحرین. تصحیح علی اوجبی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.##خاتمی، سید محمود. 1388. پدیدارشناسی دین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.##آیت الله خامنه‌ای. در دیدار جمعی از نخبگان حوزوی، 13/9/1374 قابل دسترسی در :##https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3962.##آیت الله خامنه‌ای. بیانات در آغاز درس خارج فقه‌، قابل دسترسی در :##https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2491##ربانی گلپایگانی، علی. 1396. «بررسی دیدگاه‌ها دربارۀ چیستی علم دینی». کلام اسلامی. دورۀ بیست‌و‌ششم. شمارۀ 103. صص 39-9.##سبحانی، جعفر. 1397. هرمنوتیک. قم: نشر توحید.##الشافعی، محمد بن ادریس. 1358 ق. الرساله؛ تحقیق احمد محمد شاکر. القاهره: مصطفی البابی الحلبی.##شهرستانی، محمد بن احمد. 1975 م. الملل و النحل. تحقیق محمد سید گیلانی. بیروت: دارالمعرفه.##علی‌پور، مهدی؛ حسنی، سید حمیدرضا. 1385. جایگاهشناسی علم اصول؛ گامی بهسوی تحول (گزارش، تحلیل و سنجش وضعیت علم اصول). قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم.##‌ایجی، عبدالرحمن‌ بن احمد. 1412 ق. المواقف فی علم الکلام. قم: الشریف الرضی.##علامه حلی، حسن بن یوسف. 1421 ق. تهذیب الوصول الی علم الاصول؛ تحقیق سید محمدحسین رضوی. لندن: منشورات المؤسسه الامام علی.##علوی، سید محمدحسین. 1385. «روش‌شناسی علم کلام». معارف عقلی. شمارۀ 3. صص 114-91.##علی‌پور، مهدی؛ موحد ابطحی، محمدتقی؛ حسنی حمیدرضا؛ شریفی، محمدجواد. 1393. علم دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##فارابی، محمد بن محمد. 1364 ش. احصاء العلوم. تحقیق حسین خدیوم جم. تهران: انتشارات علمی- فرهنگی.##فغفور مغربی، حمید. 1389. «علم دینی، نظریه‌ها و نقدها». مجموعه مقالات علم دینی. چاپ اول. تهران: مؤسسۀ نشر شهر.##فنایی، ابوالقاسم. 1375. درآمدی بر فلسفۀ دین و کلام. قم: انتشارت اشراق.##قائمی‌نیا، علیرضا. 1381. تجربۀ دینی و گوهر دین. قم: بوستان کتاب.##قراملکی، احد فرامرز. 1378. هندسۀ معرفتی کلام جدید. تهران: اندیشه معاصر.##مصباح یزدی، محمدتقی. 1395. رابطۀ علم و دین. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##مطهری، مرتضی. 1373. مجموعه آثار. جلد 3. تهران: انتشارات صدرا.##__________. 1377. آشنایی با علوم اسلامی. جلدهای 2 و 3. تهران: انتشارات صدرا.##مهاجرنیا، محسن. 1400. غیبت امام عصر (عج) و تکون دانش سیاسی شیعه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.##___________. 1401. درآمدی بر کلام سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی (در دست انتشار).##___________. 1394. فلسفۀ سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.## ##

مبانی انسان‌شناختی نظریۀ پیشرفت سیاسی اسلامی Anthropological Fundamentals of the theory of Islamic political progress 1 1 نظریۀ پیشرفت سیاسی اسلامی بر مبانی متافیزیکی انسان‌شناختی متعالیه استوار بوده و این مبانی در جای‌جای آن نظریه مؤثر است؛ به‌نحوی‌که اساساً سرشت قدسی نظریۀ پیشرفت سیاسی اسلامی مرهون رویکرد متعالیه در مبانی انسان‌شناختی است. از جملۀ این مبانی باور به وجود فطرت مخمورۀ الهیه در انسان، سعادت به‌مثابۀ هدف نهایی، برخورداری انسان از اختیار و آزادی، سرشت اجتماعی انسان و تعدد مراتب انسانی است. این مبانی شامل نتایج عقلی مانند نفی سکولاریسم، ظهور سیاست انسانی در سطح جامعه، فرهنگ سیاسی متعالیه و مشروعیت مردمی نظام سیاسی پیشرفته، ظهور فضائل والای اخلاقی از جمله محبت، عدالت و ایثار در نفوس رهبران و شهروندان و درنهایت تأسیس و تدبیر یک نظام سیاسی پیشرفتۀ متمایز از نظام‌های سیاسی توسعه‌یافتهٔ شیطانی، بهیمی و سبعی است. از آنجا که شناخت سرشت متعالیۀ نظریۀ پیشرفت سیاسی اسلامی و رویکرد متدانیۀ نظریه‌های توسعۀ سیاسی سکولار به‌منظور نگارش و اجرای الگوها و برنامه‌های پیشرفت سیاسی متعالیه در جمهوری اسلامی ضروری است، در مقالۀ حاضر با استفاده از روش اسنادی در سطح تحلیلی، مهم‌ترین مبانی انسان‌شناختی نظریۀ پیشرفت سیاسی اسلامی و اقتضائات آن که بیان‌کنندۀ وجه تمایز این نظریه از نظریه‌های توسعۀ سیاسی غربی بوده، بیان شده است. 2 The theory of Islamic political progress is based on the transcendental metaphysical foundations of anthropology, and these foundations are effective in place of that theory; in a way, the sacred nature of the theory of Islamic political progress owes its existence to the transcendent approach in anthropological foundations. Among these principles are the belief in the existence of the nature of the divine yeast in man, happiness as the ultimate goal, man's enjoyment of freedom and option, man's social nature and the multiplicity of human ranks. These principles include rational results such as the rejection of secularism, the emergence of human politics at the community level, transcendent political culture and popular legitimacy of the advanced political system, the emergence of high moral virtues such as love, justice and self-sacrifice in leaders and citizens and finally the establishment and management of a Transcendent political system. This system is basically distinct from the developed political systems that have evil and animalistic nature. Since it is necessary to know the transcendent nature of the theory of Islamic political progress and the temporal approach of the of secular political development theories in order to write and implement models and programs of transcendent political progress in the Islamic Republic, the present article using the documentary method that analyzes most important anthropological foundations of progress theory Islamic politics and its requirements. These foundations and requirements express as the distinguishing feature of this theory from theories of Western political development. 79 96 2023/02/152023/02/152023/02/152023/02/15 1401/11/26 2023/01/302023/01/302023/01/302023/01/30 1401/11/10 مجتبی جاذبی Mojtaba Jazebi ایران mjazebi@chmail.ir مهدی امیدی Mahdi Omidi ایران omidimah@gmail.com Fundamentals Anthropological Fundamentals Progress Political Progress Theory of Islamic Political Progress. مبانی مبانی انسان‌شناختی پیشرفت پیشرفت سیاسی نظریه پیشرفت سیاسی اسلامی. ##قرآن مجید##ابن باجه، محمد بن یحیی. 1991 م. تدبیر المتوحد در رسائل ابن باجه الالهیه. حققها و قدم لها ماجد فخری. الطبعه الثانیه. بیروت: دار النهار للنشر.##اردبیلی، سید عبدالغنی. 1381. تقریرات فلسفه امام خمینی (ره). جلد 1 و 3. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.##اردستانی، علی. 1393. بنیادهای نظری علم سیاست (تأملی بر رابطۀ علم و دموکراسی). تهران: قومس.##اسپریگنز، توماس. 1365. فهم نظریه‌های سیاسی. ترجمۀ فرهنگ رجایی. تهران: نشر آگاه.##اسمیت، برایان کلایو. 1380. فهم سیاست جهان سوم: نظریه‌های توسعه و دگرگونی سیاسی. ترجمۀ امیرمحمد حاجی یوسفی و محمدسعید قائنی نجفی. تهران: وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات.##اشتراوس، لئو. 1396. مقدمه‌ای سیاسی بر فلسفه. ترجمۀ یاشار جیرانی. تهران: نشر آگه.##حمزه‌خانی، غلامحسین؛ امیدی، مهدی. 1395. «نقش انسان‌شناسی اسلامی در ترسیم ابعاد نظام سیاسی اسلام». معرفت سیاسی. شمارۀ 1. پیاپی 15. صص 24-5.##ایمان، محمدتقی. 1391. فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##پارسانیا، حمید. 1392. جهان‌های اجتماعی. قم: کتاب فردا.##توسلی، غلام‌عباس. 1369. نظریه‌های جامعه‌شناسی. قم: سمت.##جوادی آملی، عبدالله. 1374. تفسیر موضوعی قرآن کریم. جلد 10 (مبادی اخلاق در قرآن). تهران: اسراء.##_____________. 1381. شریعت در آیینۀ معرفت. تنظیم و ویرایش حمید پارسانیا. قم: اسراء.##_____________. 1375. رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه). جلد 1، ق 1، تنظیم و تدوین حمید پارسانیا. قم: اسراء.##جوادی آملی، عبدالله؛ خلیلی، مصطفی. 1388. حق و تکلیف در اسلام. قم: اسراء.##حسنی، حمیدرضا؛ موسوی، هادی. 1397. انسان‌کنش‌شناسی اعتباری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##خامنه‌ای، سید علی. 1388. بیانات در دیدار استادان و دانشجویان کردستان KHAMENEI.IR##خسروپناه دزفولی، عبدالحسین. 1398. بیست گفتار دربارۀ فلسفه و فقه علوم اجتماعی. قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.##دلیر، بهرام. 1395. الگوی نظام سیاسی در حکمت متعالیه. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.##دهقانی فیروزآبادی، سید جلال. 1389. «مبانی فرانظری نظریۀ اسلامی روابط بین‌الملل». روابط خارجی. دورۀ دوم. شمارۀ 6. صص 96-49.##سو، آلوین. 1378. تغییر اجتماعی و توسعه. ترجمۀ محمود حبیبی مظاهری. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.##شاه‌آبادی، محمدعلی؛ فراهانی، شمس 1360. رشحات البحار؛ کتاب الانسان و الفطره. تهران: نهضت زنان مسلمان.##شریفی، احمدحسین. 1397. «روش اکتشاف نظریه از منابع و متون دینی». روششناسی علوم انسانی. دورۀ بیست‌و‌چهارم. شمارۀ 94. صص 22-7.##صدرالمتألهین شیرازی، محمد. 1364. تفسیر قرآن کریم. جلد 3. تصحیح محمد خواجوی. قم: انتشارات بیدار.##_________________. 1981. الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. جلد 1. بیروت: دار احیاء التراث.##فارابی، محمد بن محمد. 1381. احصاءالعلوم. ترجمۀ حسین خدیوجم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.##_____________. 1388. فصول منتزعه. ترجمه و شرح حسن ملکشاهی. چاپ دوم. تهران: سروش.##_____________. 1991 م. آراء اهل المدینه الفاضله. الطبعه السادسه. بیروت: دار المشرق.##گروه نویسندگان. 1390. فلسفۀ تعلیم و تربیت اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##زیرمور، جاناتان. 1369. کارگردانی دگرگونی سیاسی در جهان سوم. ترجمۀ احمد تدین. تهران: نشر سفیر.##لک‌زایی، نجف. 1386. چالش سیاست دینی و نظم سلطانی. چاپ دوم. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.##مصباح یزدی، محمدتقی؛ نادری، محمدمهدی. 1380. چکیده‌ای از اندیشه‌های بنیادین اسلامی. ترجمۀ حسینعلی عربی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##مصباح یزدی، محمدتقی. 1392. رابطۀ علم و دین. گردآوری علی مصباح. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##_______________. 1388. مشکات (خداشناسی، کیهان‌شناسی و انسان‌شناسی). جلد 1. چاپ دوم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##مطهری، مرتضی. 1370. مجموعه آثار. جلد 2 و 22. چاپ نوزدهم. تهران و قم: انتشارات صدرا.##موسوی خمینی، سید روح‌الله. 1377. شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.##____________________. 1394. شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).##____________________. 1379. صحیفۀ امام. جلد 8، 13، 20. چاپ دوم. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.##وینسنت، اندرو. 1371. نظریه‌های دولت. ترجمۀ حسین بشیریه. تهران: نشر نی.##همپتن، جین. 1380. فلسفۀ سیاسی. ترجمۀ خشاریار دیهیمی. تهران: طرح نو.## ##

انواع کارگزاران قدرت در اندیشۀ سیاسی امام خمینی Types of power agents in the political thought of Imam Khomeini 1 1 کارگزاران سیاسی برای زندگی شهروندان تصمیم می‌گیرند و اگرچه در سعادت و شقاوت آن‌ها گرچه نقشی تعیین‌کننده ندارند، تأثیرگذار هستند؛ از این‌رو شناخت انواع کارگزاران قدرت بحثی مهم است. از سوی دیگر شناخت کارگزاران در شناخت انواع سیاست‌ها و سیاستمداران نقشی اساسی و کلیدی دارد. مقالۀ حاضر این بحث را به‌عنوان مسئلۀ مقاله از منظر فیلسوف بزرگ سیاسی معاصر، امام خمینی (ره) بررسی کرده و پاسخ آن را ارائه داده است. براساس چارچوب نظری دو فطرت که برگرفته از اندیشۀ امام خمینی (ره) است، کارگزاران قدرت در دو مدل متعالی و متدانی طبقه‌بندی می‌شوند. کارگزاران قدرت متعالی در مدار صراط مستقیم در حرکت هستند، وضعیتی جامع دارند و تصمیم‌گیری‌های آن‌ها پوشش‌دهندۀ ابعاد دنیوی و اخروی، ظاهری و باطنی، جسمی و روحی، فردی، خانوادگی و اجتماعی آحاد افراد جامعه است. کارگزاران قدرت متدانی متکثر هستند و در سه طیف تک‌ساحتی، دوساحتی و سه‌ساحتی در سه وضعیت بسیط، پیچیده و بسیار پیچیده دسته‌بندی می‌شوند؛ بنابراین باید کارگزاران قدرت متعالی در رأس مناصب قدرت قرار بگیرند و از سوی مردم انتخاب شوند. مقالۀ حاضر با روش استنباطی و با بهره‌گیری از نظریۀ دلالت -مطابقی، تضمنی و التزامی- که در دانش منطق و اصول فقه ارائه شده، انجام شده است. 2 It is the agents of power who make decisions for life, as far as they can determine the happiness and misery of man; Therefore, knowing the types of power brokers in the thought of the great contemporary political philosopher, Imam Khomeini, may God's mercy be upon him, is against the problem of this article. Based on the theoretical framework of two natures, which is based on the thought of Imam Khomeini, may God bless him and grant him peace, agents of power are classified into two models: transendent and learned. The agents of the transendent power are moving in the orbit of the straight path and have a comprehensive status and are called "Wali Amr". Scholarly power brokers are plural and are classified in three spectrums of one-dimensional, two-dimensional and three-dimensional in three situations: simple, complex and very complex. The article is organized by inferential method and using the theory of implication - conformity, implication and commitment - presented in the knowledge of logic and principles of jurisprudence. Knowing the agents of power plays a fundamental and key role in knowing all kinds of policies and politicians 97 120 2023/02/152023/02/152023/02/152023/02/152023/02/15 1401/11/26 2023/01/302023/01/302023/01/302023/01/302023/01/30 1401/11/10 رضا لک زایی Reza Lakzaei ایران rlakzaee@gmail.com Agents of transendent power agents of scholarly power types of agents Imam Khomeini Islamic political thought. کارگزاران قدرت متعالی کارگزاران قدرت متدانی انواع کارگزاران امام خمینی نظام سیاسی اسلام. ##قرآن کریم.##نهج البلاغه.##اردبیلی، عبدالغنی. 1381. تقریرات فلسفۀ امام خمینی. جلدهای 1، 2 و 3. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.##استار، کنت. 1377. رسوایی اخلاقی در کاخ سفید. ترجمۀ غلامحسین سالمی. تهران: تندیس.##امام خمینی، سید روح‌الله. 1421 ق. الطلب و الإراده. تهران: موسسۀ تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (ره). ##________________. 1390. ولایت فقیه. چاپ بیست و چهارم. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).‌##_______________. 1377. ش‍رح چ‍ه‍ل ح‍دی‍ث. ت‍ه‍ران: مؤس‍س‍ۀ ت‍ن‍ظی‍م و ن‍ش‍ر آث‍ار امام خمی‍نی (ره).##________________. 1388. شرح حدیث جنود عقل و جهل. چاپ سیزدهم. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).##________________. 1385. صحیفۀ امام. جلدهای 3، 17 و 18. چاپ چهارم. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).##امام خامنه‏ای، سید علی. 4/10/1382. بیانات در مراسم مشترک تحلیف دانشجویان دانشگاههاى افسرى ارتش جمهورى اسلامى در دانشگاه امام على علیه السلام. نرم افزار حدیث ولایت. قم: مرکز کامپیوتری علوم اسلامی نور.##اسعدی، مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله. 1376. گلستان. به کوشش خلیل خطیب رهبر. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات صفی علی شاه.##ابن بابویه، محمد بن علی. 1362. الخصال. تصحیح علی‌اکبر غفاری. قم: جامعۀ مدرسین.##استیون جی، مدما؛ وارن جی، سمیوئلیز. 1391. تاریخ اندیشۀ اقتصادی، از ارسطو تا جان استوارت میل. ترجمۀ محمدحسین وقار. تهران: نشر مرکز.##اعتصامی، پروین. 1389. دیوان اشعار. تهران: آدینه سبز.##بارون، جان. 1370. کا.گ.ب. عملیات مأموران مخفی شوروی. ترجمۀ سیاوش میرزابیگی. قم: انتشارات ادب.##بتس، ریچارد کی. 1392. دشمنان سرویس اطلاعاتی. ترجمۀ رضامراد صحرایی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.##برژینسکی، زبیگنیو. 1369. در جست‌وجوی امنیت ملی. ترجمۀ ابراهیم خلیلی نجف‌آبادی. تهران: نشر سفیر.##بلومبرگ، پل. 1390. جامعۀ غارتگر، فریب در بازار آمریکایی. ترجمۀ مؤسسۀ خط ممتد اندیشه. تهران: امیرکبیر.##جوادی آملی، عبدالله. 1381. شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی. چاپ هشتم. قم: مرکز نشر اسراء.##ج_____________. 1394. ولایت فقیه. قم: مرکز نشر اسراء.##جونز، ویلیام تامس. 1373. خداوندان اندیشۀ سیاسی.‌ ترجمۀ جواد شیخ الاسلامی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.##حکیمی، محمدرضا؛ حکیمی، محمد؛ حکیمی، علی. 1380. الحیات. ترجمۀ احمد آرام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ##راسل، برتراند. 1385. قدرت. ترجمۀ نجف دریابندری. چاپ چهارم. تهران: خوارزمی.##ریزن، جیمز. 1394. سیا و جنگ‌های ساختگی در غرب آسیا. ترجمۀ معاونت پژوهش و تولید علم. تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشکدۀ اطلاعات.##صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. 1376. رسالۀ سه اصل. تصحیح و مقدمۀ محمد خواجوی. تهران: مولی.##طبرسی، حسن بن فضل. 1370. مکارم الاخلاق. قم: الشریف الرضی. ##عارفیان، غلامرضا؛ هدایت، سارا. 1396. جهاد نکاح. تهران: سفیر اردهال.##کلوسکو، جورج. 1391. تاریخ فلسفۀ سیاسی. جلد 3: از ماکیاولی تا منتسکیو. ترجمۀ خشایار دیهمی. تهران: نشر نی.##لایف، تایم. 1389. یورش به‌سوی قدرت. ترجمۀ رضا جولایی. تهران: جویا.##لک‌زایی، نجف. 1394. «مکتب امنیتی متعالیه با نگاهی به اندیشۀ امام خمینی». آفاق امنیت. سال هشتم. شمارۀ 26. صص 39-5.##لک‌زایی، رضا. 1394. مؤلفه‌های بنیادین اندیشه سیاسی امام خمینی (ره). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).##مجلسی، محمدباقر. 1403. بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار. جلد 75. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.##مطهری، مرتضی. 1372. مجموعه آثار. جلد 23. چاپ هشتم. قم: صدرا.##مکللند، جان. 1393. تاریخ اندیشۀ سیاسی غرب. جلد 1: از یونان باستان تا عصر روشنگری. ترجمۀ جهانگیر معینی علمداری. تهران: نشر نی.##مولوی، جلال‌الدین. 1384. مثنوی معنوی. تهران: هرمس.##نائینی، محمدحسین. 1380. تنبیه الامه و تنزیه المله. به کوشش حمیدرضا محمودزاده. تهران: امیرکبیر.##هابز، توماس. 1392. لویاتان. ترجمۀ حسین بشیریه. چاپ هشتم. تهران: نشر نی.##هانیتنگتون، ساموئل. 1373. موج سوم دموکراسی. ترجمۀ احمد سها، تهران: روزبه.##وبلن، تورستین. 1386. نظریۀ طبقۀ تن‌آسا. ترجمۀ فرهنگ ارشاد. چاپ دوم. تهران: نشر نی.##ودوارد، باب. 1371. فرماندهان. ترجمۀ فریدون دولتشاهی. تهران: انتشارات اطلاعات.## ##

ساز و کار اثرگذاری معنویت بر رشد اقتصادی در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت The mechanism of impact of spirituality on economic growth in the Iranian Islamic model of progress 1 1 معنویت یکی از مؤلفه‌هایی است که می‌تواند بر رشد اقتصادی اثر مثبت داشته باشد و از آثار منفی رشد اقتصادی بر پیشرفت بکاهد. ساز و کار اثرگذاری مثبت معنویت بر رشد اقتصادی در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت را می‌توان حداقل از سه مسیر تأثیر معنویت بر کارایی، کاهش هزینه‌های مبادله و تقویت عدالت اقتصادی توضیح داد. اثرگذاری معنویت بر رشد اقتصادی از مسیر بهبود کارایی به این دلیل روی می‌دهد که تقویت معنویت سبب شکل‌گیری و گسترش فرهنگ جهادی در فضای کسب‌ و کار می‌شود. گسترش معنویت با ارتقای اعتماد عمومی سبب کاهش هزینه‌های مبادله و درنتیجه افزایش تعاملات اقتصادی و بهبود رشد اقتصادی می‌‌شود. ارتقای معنویت با افرایش حس مسئولیت‌پذیری در برابر اقشار ضعیف جامعه و افزایش انفاق در جامعه به بهبود عدالت به‌صورت مستقیم و افزایش رشد اقتصادی از مسیر اثرگذاری عدالت بر رشد اقتصادی کمک می‌کند. درنهایت تقویت معنویت با کاستن از آثار منفی احتمالی رشد اقتصادی از جمله رفاه‌زدگی، تفاخر، چشم‌ و هم‌چشمی، بخل و دستگیری‌نکردن از فقرا موجب می‌شود رشد اقتصادی در خدمت دستیابی به پیشرفت (دستیابی به حیات طیبه) عمل کند. لازمۀ سیاست‌گذاری این تحلیل آن است که در فرایند پیشرفت اقتصادی، سرمایه‌گذاری برای تقویت معنویت می‌تواند به ارتقای هم‌زمان هدف رشد و عدالت اقتصادی بینجامد. این امر سرمایه‌گذاری درحوزۀ ارتقای معنویت در اقتصاد با استفاده از رویکردهایی مانند تقویت آموزش‌های اخلاق کسب‌ و کار اسلامی، اصلاح الگوی تبلیغات بازرگانی و فرهنگ‌سازی خیرخواهی را ضروری می‌کند. 2 Spirituality is one of the components that can have a positive effect on economic growth and reduce the negative effects of economic growth on progress. The mechanism of the positive effect of spirituality on economic growth in the Iranian Islamic model of progress can be explained by at least three ways of the effect of spirituality on efficiency, reducing transaction costs, and strengthening economic justice. The influence of spirituality on economic growth occurs from the way of improving efficiency, because the strengthening of spirituality causes the formation and expansion of jihadi culture in the business environment. The expansion of spirituality by promoting public trust reduces exchange costs and as a result increases economic interactions and improves economic growth. Enhancing spirituality by increasing the sense of responsibility towards the weaker sections of society and increasing charity in society helps to improve justice directly and increase economic growth through the influence of justice on economic growth, and finally, strengthening spirituality by reducing the possible negative effects of economic growth, including affluence. Arrogance, greed and avarice and not arresting the poor make economic growth serve to achieve progress (achieving a good life). The policy requirement of this analysis is that in the process of economic progress, investing to strengthen spirituality can lead to the simultaneous promotion of the goal of growth and economic justice. This makes it necessary to invest in the promotion of spirituality in the economy by using approaches such as strengthening Islamic business ethics training, reforming the pattern of commercial advertisements, and creating a culture of benevolence. 121 141 2023/02/152023/02/152023/02/152023/02/152023/02/152023/02/15 1401/11/26 2023/01/302023/01/302023/01/302023/01/302023/01/302023/01/30 1401/11/10 جواد ارباب Javad arbab ایران javadarbab@rihu.ac.ir محمدجواد توکلی Mohammad Javad Tavakoli ایران tavakoli@iki.ac.ir spirituality economic growth Iranian Islamic model of progress معنویت رشد اقتصادی الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. ##قرآن کریم.##نهج البلاغه.##آمدی، ابوالفتح. 1410 ق. غرر الحکم و درر الکلم. تصحیح سید مهدی رجایی. قم: دار الکتاب الإسلامی.##ابن هشام، عبد الملک بن هشام، بی تا. السیره النبویه، دار المعرفه - بیروت – لبنان.##امیری، مجاهد؛ رئیسی، لیلا؛ راعی، مسعود. 1400. «حقوق همبستگی از منظر سند الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت». مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی. دورۀ نهم. شمارۀ 2(پیاپی 18).##تودارو مایکل، 1378. توسعه اقتصادی در جهان سوم، ترجمه غلامعلی فرجادی، تهران، مؤسسه عالی پژوهش در برنامه ریزی و توسعه، چاپ هشتم، ص۱۱۷-۱۱۶.##توکلی، محمدجواد؛ شفیعی‌نژاد، عباس. ۱۳۹۱. «شاخص تولید خالص داخلی طیب». معرفت اقتصاد اسلامی. سال سوم. شمارۀ 2 (پیاپی 6). صص 53-29##جوادی آملی، 1398: yun.ir/1oena.##شاکری، عباس؛ مؤمنی فرشاد؛ محمدی، تیمور؛ علیزاده، سعیده. 1395. «جایگاه اعتماد عمومی‌شده در تابع تولید در بخش‌های اقتصادی ایران (مطالعۀ موردی: هشت بخش اقتصادی اقتصاد ایران)». جغرافیا. دورۀ چهاردهم. شمارۀ 51. صص 192-161.##رضوان‌خواه، سلمان؛ فاضلی دهکردی مهدی. 1390. «احصاء و بررسی مبانی، اصول و روش‌های کار و تلاش جهادی از منظر قرآن کریم». مطالعات قرآن و حدیث. سال چهارم. شمارۀ 2. پیاپی 8. صص 181-213.##طباطبایی، محمدحسین. 1374. ترجمۀ تفسیر المیزان. جلدهای 8 و 9. ترجمۀ محمدباقر همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.##حرعاملی محمدبن حسن، بی تا، وسائل الشیعه،آل البیت، قم.##عسگری، محمدمهدی؛ توحیدی‌نیا، ابوالقاسم. 1386. «تأثیر سرمایۀ اجتماعی (معنوی و مذهبی) بر رشد و توسعۀ اقتصادی». جستارهای اقتصادی. دورۀ چهارم. شمارۀ 8. صص 120-99.##عیوضلو حسین؛ کریمی ریزی مجید. 1395. «شناسایی و اندازه‌گیری شاخص عدالت و کارایی در نظام بانکی؛ مورد مطالعه: بانک توسعۀ صادرات ایران، استان اصفهان». مطالعات اقتصاد اسلامی. سال هشتم. شمارۀ 1 (پیاپی 51). صص 146-121.##کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. 1429 ق. الکافی. جلدهای 1 و 7. قم: دارالحدیث للطباعه و النشر.##مکارم شیرازی، ناصر. 1371. تفسیر نمونه. 28 جلد. چاپ دهم. تهران: دارالکتب الإسلامیه.##محمدی ری‌شهری محمد؛ حسینی، سید رضا. 1390. توسعۀ اقتصادی بر پایۀ قرآن و حدیث. چاپ سوم. جلد 2. قم: دارالحدیث.##مصباح، علی. 1389. «واکاوی مفهومی معنویت و مسئلۀ معنا». اخلاق پزشکی. دورۀ چهارم. شمارۀ 14. صص 39- 23.##مصباحی مقدم غلامرضا؛ رعایایی، مهدی؛ همتیان مهدی. 1392. «مؤلفه‌های غیرمادی رشد اقتصادی از منظر قرآن کریم». اقتصاد اسلامی. سال ششم. شمارۀ 1 (پیاپی 11). صص 90-61.##موسوی خمینی روح‌الله(ره) (1378)، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم ونشرآثارامام خمینی(ره)، تهران.##نوری، حسین بن محمدتقی. 1408 ق. مستدرک الوسائل. جلد 11. بیروت - لبنان: مؤسسۀ آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.##Berger Peter, L., and Hefner Robert, W. 2003. Spiritual Capital In Comparative Perspective. Institute for the Study of Economic Culture, Institute on Religion and World Affairs. Boston University.##Fukuyama, F. 1999. "Social capital and civil society". http//www.Imf. org/external/pubs/FT/seminar/1999/reform/Fukuyama.HTM.##Graham, F., and Ken, C. 2004. What Does The World Spend on Criminal, The European Institute for Crime Prevention and Control,affiliated with the United Nations.## ##