بازنگاهی به جنسیت نفس با نظر به اندیشه‌های صدرالمتالهین A Revisit of the Gender of the Soul in the Light of the Thoughts of Sadr al-Mutalahin 1 1 مطالعات جنسیتی همواره مورد توجه اندیشه‌وران و به‌ویژه فیلسوفان بوده است. این موضوع در تلاقی فلسفه، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و مطالعات جنسیت قرار دارد و از همین‌رو، ظرفیت آن را دارد که به بازخوانی انتقادی بنیادهای معرفتی در علوم انسانی بینجامد. تحقیق پیش رو که با هدف بررسی جنسیت نفس انسان از نگاه صدرالمتألهین بنا نهاده شده، در رویکردی کیفی، از روش تحلیلی توصیفی و نیز از تکنیک‌ها و ابزارهای روش تحلیل اسنادی بهره گرفته است. پرسش اصلی نوشتار حاضر آن است که جنسیت نفس براساس اندیشه‌های ملاصدرا چگونه تبیین می‌شود؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که: جنس یا همان جنسیت زیستی به تفاوت‌های زیستی زن و مرد اشاره دارد و شامل صفات زیستی و فیزیولوژیکی او می‌گردد. صدرالمتألهین که در هستی‌شناسی جنسیت، آن را خارج از ماهیت انسان و حیوان می‌داند، در رد فصل‌بودن ذکورت و انوثت، براهینی چند اقامه می‌کند. همچنین از اصول مهم صدرایی در مباحث نفس شناسی، تشأن یا شأنیتی است که قوای سافل و آلاتشان نسبت به قوای عالی نفس داشته و به‌مثابه ظل و سایه آن به‌شمار می‌روند. برساخته بر آن، هرچند نرینگی و مادینگی به‌معنای متعارف خود (جنسیت زیستی)، پس از شکل‌گیری بدن، معنا می‌یابد اما حقیقت این صفت، در مرتبه بالاتر ریشه داشته و چون روح انسان در عوالم پیشین با همین جهات و صفات، تقید یافته، جنسیت (جنسیت غیرزیستی) را نیز باید در عوالم پیشین برای نفس، مورد تأکید قرار داد. 2 Gender studies have always been of interest to thinkers, especially philosophers. Since these studies are considered interdisciplinary topics, examining them using philosophical foundations will also lead to careful consideration of other sciences related to this subject. This research, which aims to explore the types of gender of the human soul from the perspective of Sadra al-Mutalahin, is based on a qualitative approach, inspired by the descriptive analytical method and the techniques and tools of the documentary analysis method. The main question of the present article is how the gender of the soul is explained based on Mulla Sadra's thoughts. The research findings showed that: Gender, or biological sex, refers to the biological differences between men and women and includes their biological and physiological traits. Sadra al-Mutalahin, who considers it outside the nature of humans and animals in his ontology of gender, provides several arguments for rejecting the separation of masculinity and femininity. Another important principle of Sadra's in the discussions of psychology is the dignity or respect that the lower powers and their instruments have for the higher powers of the soul, which are considered as its shadow. Based on this, although masculinity and femininity in their conventional meaning (biological gender) gain meaning after the formation of the body; the truth of this attribute is rooted in a higher level and since the human soul was bound by these aspects and attributes in previous worlds, gender (non-biological gender) must also be emphasized for the soul in previous worlds. 15 44 2025/10/24 1404/8/2 2024/05/30 1403/3/10 محمدجواد پاشایی Mohammad Javad Pashaei Shahed University ایران mjpashaei@shahed.ac.ir مسعود نورعلیزاده میانجی Masod Noralizadeh Mianeji Shahed University ایران mnour@Shahed.ac.ir biological sex sexual identity susceptibility soul Mulla Sadra جنسیت زیستی هویت جنسی تشأن نفس ملاصدرا. American Psychological Association. 2009. “Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation.” Available online at: http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/therapeutic-resp.html.##Butler, Judith. 2006. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. (2nd ed.). New York: Routledge.##Gómez-Gil, Esther; Angela Vidal-Hagemeijer; and Manel Salamero. 2008. “MMPI–2 Characteristics of Transsexuals Requesting Sex Reassignment: Comparison of Patients in Prehormonal and Presurgical Phases.” Journal of Personality Assessment. 90(4): 368-374.##Mathews, F.; Johnson, P. J.; & Neil, A. 2008. “You Are What Your Mother Eats: Evidence for Maternal Preconception Diet Influencing Foetal Sex in Humans.” Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 275(1643): 1661–1668.##Purdue-Smithe, A. C.; Kim, K.; Nobles, C.; Schisterman, E. F.; Schliep, K. C.; Perkins, N. J.; Sjaarda, L. A.; Freeman, J. R.; Robinson, S. L.; Radoc, J. G.; Mills, J. L.; Silver, R. M.; Ye, A.; & Mumford, S. L. 2021. “The Role of Maternal Preconception Vitamin D Status in Human Offspring Sex Ratio.” Nature Communications. 12(1), Article 2789.##قرآن کریم.##ابن سینا، حسین‌بن‌عبدالله. ۱۴۰۴ ق. الشفاء: الإلهیات. تحقیق سعید زائد. قم: مرعشی نجفی.##ابن سینا، حسین‌بن‌عبدالله. ۱۴۰۵ ق. الشفاء: الطبیعیات. تصحیح ابراهیم مدکور و تحقیق سعید زائد. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).##ارسطو. ۱۹۸۰ م. فی النفس و یلیه الآراء الطبیعیه و الحاس و المحسوس و النبات. تحقیق عبدالرحمن بدوی. بیروت: دارالقلم.##تانگ، رزماری. ۱۳۸۷. درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی. ترجمه منیژه عراقی. تهران: نشر نی.##جگر، آلیسون. ۱۳۸۷. چهار تلقی از فمینیسم. ترجمه املایی. تهران: انتشارات بین‌المللی هدی.##دادفر، محبوبه؛ رخساره یکه‌یزدان‌دوست و فرشته دادفر. ۱۳۸۸. «بررسی الگوی شخصیتی بیماران مبتلا به اختلال هویت جنسی». پزشکی قانونی ایران. ش ۱۵. ص ۹۶-۹۹.##رودگر، نرجس. ۱۳۹۹. «واکاوی جایگاه جنسیت در نفس بر اساس اصول علم‌النفس صدرایی». مطالعات جنسیت و خانواده. س ۸، ش ۲. ص ۹۵-۱۰۹.##علمی سولا، محمدکاظم؛ حسینی، سیدمرتضی و اکرم ساقی. ۱۴۰۱. «اثبات جنسیت‌پذیری نفس بر اساس مبانی حکمت صدرایی». قبسات. س ۱۶. ص ۵-۲۳.##فارابی، محمدبن‌محمد. ۱۹۹۵ م. آراء اهل المدینه الفاضله. شرح علی بوملحم. بیروت: دار و مکتبه الهلال.##فخررازی، محمدبن‌عمر. ۱۳۸۴. شرح الاشارات و التنبیهات. تصحیح علیرضا نجف‌زاده. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##کاهانی، علیرضا و پیمان فخری شجاعی. ۱۳۸۱. اختلال هویت جنسی، دگرجنسیت‌جوها. تهران: طبیب و تیمورزاده.##مطهری، مرتضی. ۱۳۷۶. مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران: صدرا.##ملاصدرا. ۱۳۵۴. المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.##ملاصدرا. ۱۳۶۰. الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##ملاصدرا. ۱۳۶۳. مفاتیح الغیب. تصحیح محمد خواجوی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##ملاصدرا. ۱۳۶۶. تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.##ملاصدرا. ۱۳۸۱. کسر اصنام الجاهلیه. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##ملاصدرا. ۱۳۸۲. شرح و تعلیقه صدرالمتألهین بر الهیات شفا. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##ملاصدرا. ۱۴۲۲ ق. شرح الهدایه الاثیریه. تصحیح مصطفی فولادکار. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.##ملاصدرا. ۱۳۹۲. تعلیقه بر حکمت اشراق. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##ملاصدرا. ۱۴۲۰ ق. العرشیه. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.##ملاصدرا. ۱۳۶۸. الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه. حاشیه محمدحسین طباطبایی. قم: مکتبه المصطفوی.##نیازکار، فاطمه و هادی صادقی. ۱۳۹۵. «جنسیت و روح در مبانی حکمت متعالیه با تأکید بر دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی». اندیشه نوین دینی. د ۴۵، ش ۱۲. ص ۲۴-۴۰.## ##

گسست بنیادی- دانشی در پارادایم‌های توسعه: تحلیل تطبیقی پارادایم توسعه غربی و الگوی پیشرفت اسلامی Epistemic-Foundational Rupture in Development Paradigms: A Comparative Analysis of the Western Development Paradigm and the Islamic Model of Progress 1 1 این پژوهش، پارادایم‌های توسعه را به‌مثابه «فناوری‌های اجتماعی» تحلیل کرده و استدلال می‌کند که کارآمدی بلندمدت آنها در گرو انسجام در یک زنجیره تحلیلی متشکل از «مبانی معرفتی»، «دانش تولیدی»، «تجویزهای نهادی» و «پیامدهای عملکردی» است. این مقاله با به‌کارگیری روش تحلیلی-تطبیقی، به واکاوی ریشه‌های گسست در این زنجیره در پارادایم توسعه غربی و مقایسه آن با ظرفیت‌های بدیل در الگوی پیشرفت اسلامی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری‌های ساختاری پارادایم غربی را می‌توان ریشه‌یابی‌شده در چهارچوب معرفتی حاکم بر آن (به‌ویژه اومانیسم سکولار و فردگرایی) دانست. نوآوری این تحقیق، ارائه یک مدل تبیینی است که نشان می‌دهد چگونه یک چهارچوب معرفتی خاص، زمینه‌های بروز بحران‌های سیستماتیک را فراهم می‌آورد و در نقطه مقابل، چگونه الگوی پیشرفت اسلامی از طریق یک فرآیند استنباط منطقی از مبانی توحیدی، ظرفیت طراحی نهادهایی با مقاومت ساختاری ذاتی را داراست. این پژوهش با ترسیم یک افق تمدنی بدیل، بر ضرورت عبور از اصلاحات سطحی و حرکت به‌سوی بازاندیشی بنیادین در مبانی حکمرانی برای تحقق پیشرفت عادلانه و پایدار تأکید می‌ورزد. 2 This study conceptualizes development paradigms as forms of social technology and argues that their long-term effectiveness depends on the coherence of an analytical chain consisting of “epistemic foundations,” “knowledge production,” “institutional prescriptions,” and “performance outcomes.” Using an analytical-comparative approach, the paper explores the roots of epistemic-foundational rupture within this chain in the Western development paradigm and contrasts it with the alternative capacities of the Islamic model of progress. The findings indicate that the structural vulnerabilities of the Western paradigm can be traced back to its epistemic framework, particularly secular humanism and individualism. The novelty of this research lies in presenting an explanatory model that demonstrates how specific epistemic foundations generate systemic crises, whereas the Islamic model of progress—through a logical derivation from monotheistic principles—possesses the capacity to design institutions with intrinsic structural resilience. By envisioning an alternative civilizational horizon, the study emphasizes the necessity of moving beyond superficial reforms toward a fundamental rethinking of governance foundations in order to achieve just and sustainable progress. 15 44 2025/10/242025/10/24 1404/8/2 2024/05/302024/05/30 1403/3/10 امید ایزانلو Omid Izanlu ایران Western development Islamic progress epistemic-foundational rupture justice institutional effectiveness structural crisis. توسعه غربی پیشرفت اسلامی گسست بنیادی دانشی عدالت کارآمدی نهادی بحران ساختاری. Annisa, N. N., & Tabassum, N. 2023. Challenges of multiculturalism: Integration of religion in state policy. Religion and Policy Journal, 1(1), Article 433.##Ayres, J. M. 2004. Framing collective action against neoliberalism: The case of the anti-globalization movement. Journal of World-Systems Research, 10(1), 11–34.##Boda, C. S., & Parviainen, T. 2018. Paradigm found? Immanent critique to tackle interdisciplinarity and normativity in science for sustainable development. Sustainability, 10(10), 3805.##Bresser-Pereira, L. C. 2010. The 2008 financial crisis and neoclassical economics. Revista de Economia Política, 30(1), 3–20.##Chen, J. H. 2020. Deregulation and the 2008 financial crisis in America. PEOPLE: International Journal of Social Sciences, 6(2), 295–309.##Escobar, A. 1992. Imagining a post-development era? Critical thought, development and social movements. Social Text, (31/32), 20–56.##Fuchs, C., & Bolin, G. 2012. Introduction to the special section “Critical theory and political economy of the internet (Nordmedia 2011)”. tripleC: Communication, Capitalism & Critique, 10(1), 1–5.##Geon, J.-K. 2013. How to recover from the Great Recession: The case of a two-sector small open economy with traded and non-traded capital. Journal of East Asian Integration, 17(2), 263–278.##Gulalp, H. 2024. Secularism as a human right: Learning from the European Court of Human Rights. Frontiers in Sociology, 9, Article 1423747.##Harvey, D. 1982. The limits to capital. Basil Blackwell.##Harvey, D. 2005. A brief history of neoliberalism. Oxford University Press.##IPCC. 2023. Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (H. Lee & J. Romero, Eds.). IPCC.##Jarrett, D. 2020. The Lockean law of restitution. Review of Radical Political Economics, 52(3), 448–463.##Kassner, M. 2021. Should Economics Make a Pragmatic Turn? John Dewey, Karl Polanyi, and Critique of Economic Naturalism. In P. Róna, L. Zsolnai, & A. Wincewicz-Price (Eds.), Words, Objects and Events in Economics: The Making of Economic Theory (pp. 45–59). Springer.##Kuran, T. 1986. The economic system in contemporary Islamic thought: Interpretation and assessment. International Journal of Middle East Studies, 18(2), 135–164.##Lara, L. G., van Oers, L., & Feola, G. 2023. Degrowth and agri-food systems: A research agenda for the critical social sciences. Sustainability Science, 18(2), 939–953.##Li, Z. 2021. Some thoughts on ecological Marxism. Open Journal of Social Sciences, 9(12), 212–219.##Marceta, J. A. 2021. An individualist theory of meaning. Journal of Value Inquiry, 55(1), 1–18.##Mavelli, L. 2017. Governing the resilience of neoliberalism through biopolitics. European Journal of International Relations, 23(3), 526–546.##Noguchi, A. 2019. Shifting policy strategy in Keynesianism. Social Science Research Network.##Oluwalaiye, O. B., Akintola, A. F., & Adeoye, A. A. 2020. Impact of Monetary and Fiscal Policies in Combating Inflation in Nigeria (1984-2014). The International Journal of Humanities & Social Studies, 8(6), 137–144.##Oxfam. 2024. Inequality Inc.: How corporate power divides our world and the need for a new era of public action. https://policy-practice.oxfam.org/resources/inequality-inc-how-corporate-power-divides-our-world-and-the-need-for-a-new-era-621583/##Sakalasooriya, N. 2021. Conceptual analysis of sustainability and sustainable development. Open Journal of Social Sciences, 9(3), 396–414.##Samuelsson, L., & Lindström, N. 2022. Ethics teaching in education for sustainable development. Athens Journal of Education, 9(2), 175–190.##Sen, A. 1999. Development as freedom. Oxford University Press.##Shaikh, P. A., Rasheed, B., & Shaikh, A. A. 2023. A New Perspective on Historical Theories of Poverty. Perennial Journal of History (PJH), 4(1), 1–25.##Siamanta, Z. C. 2017. Building a green economy of low carbon: The Greek post-crisis experience of photovoltaics and financial 'green grabbing'. Journal of Political Ecology, 24(1), 221–242.##Singh, S., & Singh, P. 2015. Secularism as related to gender and religion. International Journal of Indian Psychology, 2(3), 85–91.##Smirnov, T. 2014. Shifting economics: Fundamental questions and Amartya K. Sen's pragmatic humanism. Journal of Philosophical Economics, 7(1), 1–20.##Vambe, J. T., & Ozohu-Suleiman, A. 2014. Promoting Youth Employment in Benue State, Nigeria: A Study of Open Apprenticeship Scheme of the National Directorate of Employment (NDE). Public Administration Research, 3(1), 105–116.##Wright, C. 2018. The significance and shortcomings of Karl Marx. Class, Race and Corporate Power, 6(2), Article 8.##قرآن کریم.##نهج البلاغه.##ایزدی، جهانبخش؛ و مطهری‌خوشیانی، مصطفی. 1398. «بررسی الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، الگویی گفتمانی در راستای تحول همه‌جانبه». سپهر سیاست، 6(19)، ص 53-74.##بهمن، شعی؛ جعفری‌نژاد، مسعود؛ و گلشنی، علیرضا. 1395. «ضرورت‌های تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت از منظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای». پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 5(19)، ص 107-129.##تفنگچی‌مهیاری، میالد؛ ثامنی، امیر؛ وفائی، الهام؛ و وکیلی، سعید. 1399. «ارزیابی سند الگوی پایه اسلامی- ایرانی پیشرفت از منظر سیاستگذاری توسعه سرزمینی با تأکید بر رویکرد نهادی». راهبرد، 29(97)، ص 165-194.##حبیبی، نیک بخش؛ و خوش چهره، مجید. 1398. «اصول پایه‌ای و عناصر کلیدی الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت از منظر اسناد فرادستی نظام ج.ا.ایران». راهبرد، 28(68)، ص 833-889.##حسینی، سیداحمد؛ رضایی، رؤیا؛ و عباسی، رسول. 1397. «شناسایی عوامل مؤثر بر مشارکت نخبگان در تدوین الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت». مطالعات راهبردی بسیج، 12(1)، ص 2-15.##زریباف، مهدی. 1398. «مبانی، سیر تدوین، مدل مفهومی و الزامات تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت». مطالعات اقتصاد اسلامی، 5(8)، ص 856-887.##صدر، محمد باقر. 1435 ه.ق. خلافه الإنسان وشهاده الأنبیاء. تحقیق احمد ماجد. بیروت: دار المعارف الحکمیه.##صدرا، علیرضا. 1389. «رابطه و نسبت عدالت و پیشرفت در دولت اسلامی». معرفت سیاسی، 2(1)، ص 83-100.##عبدالملکی، حجت الله. 1398. «الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت منطقه‌ای (مقدمه‌ای بر مفهوم، فرآیند و چهارچوب برنامه‌ریزی)». مطالعات اقتصاد اسلامی، 3(8)، ص 58-88.##کلینی، محمد بن یعقوب. 1987. الکافی. دارالکتب الاسلامیه.##محسنی، حسین؛ و صادقانی شاهدانی، مهدی. 1398. «بایسته‌های نظام مالی اسلامی در الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت». مطالعات اقتصاد اسلامی، 5(8)، ص 7-42.##مختاریانپور، مجید. 1395. «مدل فرایندی طراحی الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت». فصلنامه الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 3(2)، ص 9-41.##مردانی نوکنده. 1390. «مفهوم و ماهیت عدالت و پیشرفت با رویکرد اسلامی ایرانی». راهبرد یاس، 25، ص 195-215.## ##

مؤلفه‌های امکان‌ساز جامعیت دین و تأثیر آن در علم دینی: مطالعه موردی اسلام The Enabling Components of Religious Comprehensiveness and Their Impact on Religious Science: A Case Study of Islam 1 1 بحث از جامعیت دین و اثبات آن برای دینی خاص، یکی از مباحث بنیادین دین‌شناختی به‌شمار می‌رود که در حوزه‌های گوناگون مرتبط با دین، مانند استنباط احکام، طراحی نظام‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسیِ مبتنی بر دین و تولید علوم انسانی دینی، نقشی تعیین‌کننده دارد. اثبات جامعیت دین، پیش‌تر بر اثبات امکان جامعیت دین مبتنی است و این امکان به وجود ویژگی‌هایی در عرصه‌هایی مانند پدیدآور، محتوا و زبان دین وابسته است. این پژوهش با ارائه سازوکاری نو برای تحلیل جامعیت دین، با بهره گرفتن از روش عقلی و تحلیلی به بررسی این ویژگی‌ها در عرصه‌های نام‌برده پرداخته و با تطبیق ویژگی‌های نام‌برده بر دین اسلام، امکان جامعیت آن را نتیجه گرفته است. این نوع نگاه به جامعیت آثار و نتایجی در «علم دینی» به‌دنبال خواهد داشت که در بخش پایانی نوشتار به برخی از آنها اشاره شده است. 2 The discussion of the comprehensiveness of religion, and its demonstration for a particular faith, is among the foundational issues in the study of religion. It plays a decisive role in various religion-related domains such as the derivation of legal rulings, the design of cultural, social, and political systems based on religion, and the development of religious human sciences. Establishing the comprehensiveness of a religion is contingent upon first demonstrating its possibility, which in turn depends on the existence of certain characteristics in realms such as the origin, the content, and the language of religion. This study, by presenting a novel framework for analyzing the comprehensiveness of religion, employs rational and analytical methods to examine these characteristics in the aforementioned realms. By applying this framework to Islam, the study concludes that the comprehensiveness of this religion is possible. This particular perspective on comprehensiveness will have implications and outcomes for "religious science", some of which are pointed out in the final section of the paper. 45 64 2025/10/242025/10/242025/10/24 1404/8/2 2024/05/302024/05/302024/05/30 1403/3/10 حمید خدابخشیان خوانساری Hamid Khodabakhshian Khansari Imam Khomeini Educational and Research Institute ایران khodabakhshian@iki.ac.ir Scope of Religion Human Expectations from Religion Ontological Realism Origin of Religion Language of Religion. قلمرو دین انتظار بشر از دین واقع‌گرایی هستی‌شناختی منشأ دین زبان دین. Alston, William P. 2006. “Religious Language”. Encyclopedia of Philosophy. USA: Macmillan Reference.##Ayer, A. J. 1936. Language, Truth and Logic. London: Victor Gollancz Ltd.##Creath, Richard. 2003. "Logical Empiricism", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), URL = .##Flew, Antony. 1996. "the falsification challenge". philisiphy of religion: selected readings, by Michael peterson. Newyork: Oxford university press.##Popper, K. 2002. The Logic of Scientific Discovery. Routledge.##Harris, James F. 2002. Analytic Philosophy of Religion. Dordrecht: Springer Netherlands.##Phillips, D. Z. 1993. Wittgenstein and Religion. New York: ST. Martin's press.##Scott, Michael. 2013. Religious Language. New York: Palgrave Macmillan.##قرآن کریم.##ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. بی‌تا. عیون أخبار الرضا (ع). تهران: جهان.##اکبری، بهمن. 1388. «نقد دیدگاه آنتونی فلو در باب معناداری گزاره‌های دینی». اندیشه دینی، د9، شماره پیاپی 33، ص 51-68.##بحرانی، هاشم‌بن‌سلیمان. ۱۴۱۵. البرهان فی تفسیر القرآن. قم: بنیاد بعثت- مرکز چاپ و نشر.##پترسون، مایکل؛ و ویلیام هاسکر. 1383. عقل و اعتقاد دینی: درآمدی بر فلسفه دین. با ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. چ ۴. تهران: طرح نو.##جوادی‌آملی، عبدالله. 1378. تفسیر تسنیم. قم: اسراء.##حسینی، اکبر. 1390. واقع‌گرایی دینی در قرن بیستم. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##خادمی، عزت. 1385. «تحولات روش‌شناسی پژوهش در علوم انسانی». روش شناسی علوم انسانی، د12، شماره پیاپی 49، ص 25-44.##خسروپناه، عبدالحسین. 1382. گستره شریعت. تهران: دفتر نشر معارف.##خمینی (ره)، روح‌الله. 1378. صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).##رازی، فخرالدین محمد. 1405 ق. «محصل افکار المتقدمین و المتأخرین»، در تلخیص المحصل. بیروت: دارالاضواء.##سروش، عبدالکریم. 1378. بسط تجربه نبوی. تهران: صراط.##طباطبائی، محمدحسین. 1417 ق. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر نشر اسلامی.##ـــــــــــــــــــــــــ. 1391. تعالیم اسلام. قم: بوستان کتاب.##طبرسی، فضل‌بن‌حسن. 1372. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.##طوسی، نصیرالدین. 1305 ق. تلخیص المحصل. بیروت: دارلاضواء.##عسگری یزدی، علی. 1392. «نقد و بررسی نظریه «بازی‌های زبانی» لودویگ ویتگنشتاین»، فلسفه دین، د10 ش4، ص 121- 136.##غضنفری، علی. 1396. «پژوهشی در رویکرد جامعیت مطلق قرآن»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ش10، ص 113-126.##فتحعلی، محمود و عباس مطیعی. 1397. «مقایسهٔ تأثیر گسترهٔ دین در فرایند اسلامی‌سازی علوم از منظر آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله مصباح یزدی». روش‌شناسی پژوهش در علوم انسانی، د ۹، شماره 1، ص 5-22.##فنایی، ابوالقاسم. 1394. اخلاق دین‌شناسی. تهران: نگاه معاصر.##قائمی‌نیا، علیرضا. 1379. درآمدی بر منشأ دین. قم: معارف.##کیوپیت، دان. 1376. دریای ایمان. ترجمه حسن کامشاد. تهران: طرح نو.##لاک، جان. 1383. نامه‌ای در باب تساهل. ترجمه شیرزاد گلشاهی. تهران: نشر نی.##محمدپور، احمد. 1390. روش تحقیق کیفی ضد روش. تهران: جامعه‌شناسان.##مصباح یزدی، محمدتقی. 1391. آموزش عقاید. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##—. 1392. رابطه علم و دین. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##—. 1394 الف. اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##—.1394 ب. پندهای الهی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##—. 1400. قرآن‌شناسی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##مطهری، مرتضی. 1368. مجموعه آثار. قم: صدرا.##معلم، عیسی و صفدر الهی‌راد. 1401. «بررسی ابهامات دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی در باب قلمرو دین». معرفت کلامی، د13، ش2، ص 107-120.##ناس، جان. 1375. تاریخ جامع ادیان. ترجمه علی‌اصغر حکمت، تهران: علمی و فرهنگی.##همیلتون، ملکم. 1377. جامعه‌شناسی دین. تهران: مؤسسه تبیان.## ##

نقد و بررسی ماهیت علم دینی (مطالعه موردی نقد تعریف‌های علم اقتصاد اسلامی) Criticism and examination of the nature of religious science (Case study: Criticism of definitions of Islamic economics) 1 1 دینی‌بودن اقتصاد، به‌مثابه یک علم مهم در عرصه علوم اجتماعی، برای مسلمانان و اندیشمندان آن‌ها یک دغدغه بزرگ است. شکی نیست که فقه، اخلاق و مکتب اقتصادی به‌مثابه علومی دینی در مراکز حوزوی و دانشگاهی تلقی به قبول شده است؛ اما در پذیرش علم اقتصاد اسلامی مشکلاتی وجود دارد. به‌نظر می‌رسد شناخت دقیقی از علم اقتصاد اسلامی که بر پایه‌های صحیح دینی و علمی مبتنی باشد وجود ندارد. شناخت‌های ناقص موجب دور شدن حوزه و دانشگاه از یکدیگر شده و وحدت این دو سازمان مؤثر برای حل آن دغدغه بزرگ را خدشه‌دار می‌کنند. برای دست‌یابی به تعریف دقیق علم اقتصاد اسلامی، ابتدا تعریف‌های پژوهشگران اقتصاد اسلامی را بر اساس (هدف، موضوع و روش) بیان و نقد کرده و سپس به تعریفی می‌رسیم که دارای ویژگی‌های ذیل است: ۱- موضوع، هدف نهایی و روش علم اقتصاد اسلامی جهان‌شمول است؛ ۲- جهان‌شمول‌بودن روش بدین معناست که با یک روش کیفی و کمی مبتنی بر سنت‌های الهی «امداد» و «صبر و ارتباط» همه نظام‌های اقتصادی اسلامی و غیراسلامی تحلیل می‌شوند؛ ۳- به‌علت تفاوت‌های کیفی «امدادهای عام» و «امدادهای خاص»، ممکن است تحلیل‌های اقتصادی جهان‌شمول کمتر داشته باشیم (بومی‌شدن بیشتر تحلیل‌ها). 2 The religious nature of economics, as an important science in the field of social sciences, is a major concern for Muslims and their scholars. There is no doubt that jurisprudence, ethics, and the economic school have been accepted as religious sciences in seminary and university centers; but there are problems in accepting Islamic economics. It seems that there is no accurate understanding of Islamic economics that is based on correct religious and scientific foundations. Incomplete understandings have caused the seminary and the university to distance themselves from each other and undermine the unity of these two effective organizations to solve that major concern. To achieve a precise definition of Islamic economics, we first express and criticize the definitions of Islamic economics researchers based on (objective, subject, and method) and then we arrive at a definition that has the following characteristics: 1- The subject, ultimate objective, and method of Islamic economics are universal; 2- The universality of the method means that all Islamic and non-Islamic economic systems are analyzed with a qualitative and quantitative method based on the divine traditions of "aid" and "patience and communication". 3- Due to the qualitative differences in "general and specific aid", we may have less universal economic analyses (more localization of analyses). 65 92 2025/10/242025/10/242025/10/242025/10/24 1404/8/2 2024/05/302024/05/302024/05/302024/05/30 1403/3/10 میثم اکبرزاده Meysam Akbarzadeh Payam Noor University ایران M_akbarzadeh@pnu.ac.ir ناصر جهانیان Naser Jahanian ایران nhj1337@yahoo.com Islamic economics economic system divine tradition of assistance divine tradition of patience and communication. علم اقتصاد اسلامی نظام اقتصادی سنت الهی امداد سنت الهی صبر و ارتباط. ## ##

نقد؛ طریق تقرب به حقیقت: تحلیلی مبتنی بر عقلانیت نقاد Criticism; A Way to Approach Truth Analysis Based on Critical Rationality 1 1 در عقلانیت نقاد، علم مجموعه‌ای از حدس‌های ابطال‌پذیر برای حل مسئله‌ای در ارتباط با واقعیت است که هنوز ابطال نشده‌اند. معیار سنجش نظریه‌های علمی نیز صدق (به‌معنای تطابق با واقع) است. در مقابل، فناوری‌ها، برساخته‌های بشری هستند که هدف آن‌ها پاسخ به نیازهای غیرمعرفتی یا تسهیل در پاسخ به نیاز معرفتی است. در این رویکرد پیشرفت علم و فناوری از الگوی واحدی تبعیت می‌کند. فعالیت علمی و فناورانه از مواجهه با یک مسئله یا مشکل آغاز می‌شود. برای حل مسئله یا رفع مشکل، راه‌حلی پیشنهاد می‌شود. این راه‌حل نقادی شده و اشکالات آن برطرف می‌گردد تا نظریه علمی به حقیقت نزدیک‌تر شود یا فناوری کارآمدتری به‌دست آید. در این مقاله ابتدا به‌اختصار نشان داده می‌شود که چگونه نقد از سه طریق زمینه‌ساز تقرب به حقیقت می‌شود. بخش عمده مقاله به این مسئله خواهد پرداخت که چگونه نقد فناوری‌های نرم و انسانی مرتبط با علم، ازجمله نقد نهادهای متولی علم، نقد سیاست‌ها و برنامه‌های ناظر به توسعه علم، نقد دانشگاه و نقد شاخص‌های علم‌سنجی می‌تواند زمینه‌ساز تقرب به حقیقت باشد. در پایان نیز به این بحث اشاره خواهد شد که اگر بر این باوریم که جهان‌بینی حاکم بر علم غربی حقیقت‌نما نیست، و تقرب به حقیقت جز با همراهی معرفت علمی و معرفت دینی محقق نمی‌شود، باید پذیرفت که نمی‌توان با علم‌ورزی در قالب نهادهای توسعه‌یافته ذیل جهان‌بینی سکولار غربی به‌شکل مطلوب به حقیقت نزدیک شد و باید با نقد نظام‌مند، مبتنی بر مبانی فلسفی، خلاقانه، اخلاق‌مدار و دین‌مدارِ فناوری‌های نرم و انسانی ناظر به علم، زمینه را برای تقرب هرچه بیشتر به حقیقت فراهم آورد. 2 In critical rationality, science is a set of falsifiable conjectures to solve a problem that have not yet been refuted. The criterion for measuring scientific theories is truth (correspondence with reality). In contrast, technology is a human-made product that aims to respond to non-cognitive needs or simplify the response to a cognitive need. In critical rationality, the progress of science and technology follows a single pattern. Scientific and technological activity begins with a problem. A solution is proposed to solve the problem. This solution is criticized and its problems are removed so that a scientific theory is closer to the truth or a more efficient technology is obtained. This article shows how criticism is transformed into truth in three ways. The main part of the article will address the issue of how the critique of soft and human technologies related to science, including the critique of institutions in charge of science, the critique of policies and programs governing the development of science, the critique of universities, and the critique of scientometric indicators, can lead us to the truth. Finally, it is pointed out that if we believe that the Western worldview is not realistic, we must accept that we cannot approach the truth through scientific activity within the framework of developed Western and secular institutions. As a result, we must prepare the ground for approaching the truth as much as possible through philosophical and ethical critique of soft technologies governing science. 93 114 2025/10/242025/10/242025/10/242025/10/242025/10/24 1404/8/2 2024/05/302024/05/302024/05/302024/05/302024/05/30 1403/3/10 سیدمحمدتقی موحد ابطحی Sayyed Mohammad Taghi Movahhed Abtahi Institute of Humanities and Cultural Studies ایران smtmabtahi@ihcs.ac.ir Critical rationality science technology critique approach to truth institution of science. عقلانیت نقاد علم فناوری نقد تقرب به حقیقت نهاد علم. Psillos, S. 2007. “Truthlikeness.” In Philosophy of Science A-Z. Edinburgh University Press.##اکبری، جواد. ۱۳۸۲. «قراردادی‌گری پاپر در مبنای تجربی علم». روش‌شناسی علوم انسانی. س ۹، ش ۲ (۳۴).##باربور، ایان. ۱۳۹۲. دین و علم. ترجمه پیروز فطورچی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.##پایا، علی. ۱۳۹۱. «تکنولوژی دینی: چیستی و امکان تحقق». روش‌شناسی علوم انسانی. س ۱۸، ش ۴ (۷۳).##پوپر، کارل. ۱۳۶۷. حدس‌ها و ابطال‌ها. ترجمه احمد آرام. تهران: سهامی انتشار.##چالمرز، آلن اف. ۱۳۷۴. چیستی علم، درآمدی بر مکتب علم‌شناسی فلسفی. ترجمه سعید زیباکلام. تهران: علمی و فرهنگی.##حسینی، سیدحسین. ۱۴۰۲. الگوی نقد. تهران: نقد فرهنگ.##شورای عالی انقلاب فرهنگی. ۱۳۹۰. نقشه جامع علمی کشور.##شه‌گلی، احمد. ۱۳۹۸. «صورت‌بندی مسئله جهت‌داری تکنولوژی». غرب‌شناسی بنیادی. س ۱۰، ش ۲ (۲۰).##کلاهدوزی، احمد. ۱۳۹۴. آموزش عالی پژوهش‌محور (مبانی و الگو). تهران: گپ.##لازی، جان. ۱۳۷۷. درآمدی تاریخی به فلسفه علم. ترجمه علی پایا. تهران: انتشارات سمت.##مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. ۱۳۹۷. سند الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت.##مطیع، حسین. ۱۳۹۹. «آیا فناوری از لحاظ ارزشی جهت دارد؟». مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی. س ۲۴، ش ۲ (۸۳).##منجمی، علیرضا و غلامحسین مقدم حیدری. ۱۴۰۲. «بحران علم‌سنجی در علوم انسانی از منظر علم‌شناسی غیرپوزیتیویستی». پژوهش‌های علم و دین. س ۱۴، ش ۱ (۲۷).##منصوری، علیرضا و علی پایا. ۱۳۹۷. علوم انسانی به مثابه فناوری. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام. ۱۴۰۲ الف. «رتبه‌بندی لایدن 2023». در https://isc.ac/file/download/page/64a111fe7466c-leiden-2023.pdf##مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام. ۱۴۰۲ ب. «رتبه‌بندی تایمز دانشگاه‌ها جوان 2023». در https://isc.ac/file/download/page/64a531d030caa-2023.pdf##مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام. ۱۴۰۲ ج. «رتبه‌بندی شانگهای 2023». در https://isc.ac/file/download/page/64e056155dc0e-2023.pdf##مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام. ۱۴۰۲ د. «رتبه‌بندی جهانی کیو اس (QS) سال 2024». در https://isc.ac/file/download/page/64a3bf0827341-qs.-new.pdf##فاضل‌زاده، سیداحمد. ۱۴۰۲. «مسیر تولید علم جمهوری اسلامی ایران در راستای اهداف توسعه پایدار جهانی». در https://isc.ac/fa/news/2045/مسیر-تولید-علم-جمهوری-اسلامی-ایران-در-راستای-اهداف-توسعه-پایدار-جهانی##خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۸۸. «بیانات در دیدار جمعی از بانوان قرآن‌پژوه کشور». در https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8259##خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۹۶. «بیانات در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها». در https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=36930##خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۹۷. «بیانات در دانشگاه فرهنگیان». در https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=39542##خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۹۸. «بیانات در دیدار معلمان و فرهنگیان». در https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=42410##خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۹۹. «بیانات در ارتباط تصویری با روسا و مدیران آموزش و پرورش». در https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=46388## ##

تبیین فرآیند نظریه‌پردازی حکمی در تولید علم معماری Explaining the process of Hekmi theorizing in the production of architectural science 1 1 چگونگی تولید نظریه حکمی در علم معماری از موضوعات پر اهمیت تحقق مکتب معماری اسلامی است؛ به‌عبارتی تحقق معماری حکیمانه و اسلامی در ساختارهای جامعه منوط بر تولید نظریه‌های حکمی و مدیریت آن‌ها می‌باشد. اما مشاهده می‌شود پژوهش‌های پراکنده با روش‌شناسی‌های گوناگون و گاهی بدون توصیف روش‌شناسی، امکان تولید مکتب معماری حکمی را تضعیف نموده است. به‌عبارتی جایگاه مدیریت دانش در علم معماری مورد غفلت برخی صاحب‌نظران واقع شده است؛ درحالی‌که می‌توان با تولید الگوی نظریه‌پردازی در معماری، اراده فردی جریان‌های حکمی را به اراده جمعی تبدیل کرد و در نهایت تولید علم را مدیریت نمود. براین‌اساس پژوهش حاضر در تلاش است با بررسی چالش‌های موجود در فرآیند نظریه‌پردازی و نقد آن‌ها، به یک الگوی مشخص دست یابد، لذا روش تحلیلی – تفسیری و کشفی در این پژوهش مورد توجه بوده است که ابتدا به توصیف فرآیند نظریه‌پردازی پرداخته و سپس با نقد و تفسیر به معرفی مدلِ تولید نظریه در دانش معماری دست می‌یابد که به‌نظر می‌رسد مدل معرفی‌شده تا حدود زیادی قادر است به پراکندگی روش‌شناسی‌ها و فرآیندهای نظریه‌پردازی در دانش معماری سامان دهد. در این راستا تولید نظریه در معماری را در پنج گام موضوع‌شناسی، فعالیت و ساحت‌شناسی، فلسفه مضاف، نقد و تولید معرفی می‌نماید. 2 How to produce a Hekmi-Islamic theory in the science of architecture is one of the most important issues for the realization of the Islamic school of architecture; In other words, the realization of wise and Islamic architecture in the structures of society depends on the production of ruling theories and their management. However, the scattered research with different methodologies and sometimes without describing the method has weakened the possibility of producing a ruling school of architecture. In other words, the position of knowledge management in architectural science has been neglected by some experts; While it is possible to manage the production of a theorizing model in architecture, the individual will of the ruling flows to the collective will and ultimately the production of science; Therefore, the current research, based on the analytical-interpretive and discovery method, has tried to achieve the model of knowledge management in architecture by introducing the theory generation model. In this regard, It introduces the production of theory in architecture in five steps: thematics, activity and fieldology, philosophy, criticism, and production. 115 134 2025/10/242025/10/242025/10/242025/10/242025/10/242025/10/24 1404/8/2 2024/05/302024/05/302024/05/302024/05/302024/05/302024/05/30 1403/3/10 نسیم اشرافی Nasim Ashrafi Pardis Branch, Islamic Azad University ایران N.ashrafi.p@iau.ac.ir Architecture Islamization theorizing Hekmi. معماری اسلامی‌سازی نظریه‌پردازی حکمی‌سازی علم معماری. Alexander, Christopher. 2002. Nature of Order. California: Center for Environmental Structures.##Arnheim, Rudolf. 2009. Center Power: The Study of Composing in the Visual Arts. University of California Press.##Barker, R. G. 1968. Ecological Psychology: Concepts and Methods for Studying the Environment of Human Behavior. Stanford, CA: Stanford University Press.##Kahn, Louis. 1991. Writings, Lectures, Interviews. New York: Rizzoli.##Lakatos, Imre. 1978. The Methodology of Scientific Research Programmes: Philosophical Papers Volume 1. Edited by John Worrall and Gregory Currie. Cambridge: Cambridge University Press.##قرآن کریم.##نهج‌البلاغه (مجموعه خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات قصار امام علی‌بن‌ابیطالب (ع )). ۱۳۷۸. با ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.##اتینگهاوزن، ریچارد و الگ گرابر. ۱۳۷۹. هنر و معماری اسلامی. تهران: سمت.##پیرنیا، محمدکریم و غلامحسین معماریان. ۱۳۹۴. سبک‌شناسی معماری ایرانی. تهران: معماریان.##اردلان، نادر و لاله بختیار. ۱۳۸۰. حس وحدت. ترجمه حمید شاهرخ. تهران: نشر خاک.##اشرافی، نسیم. ۱۴۰۱. «چیستی فلسفه معماری اسلامی (تحلیل فلسفه مضاف در معماری مبتنی بر تئوری دیده‌بانی)». پژوهش‌های معماری اسلامی. د۱۰، ش ۲. ص ۶۷-۸۴.##بلخاری قهی، حسن. ۱۳۹۲. در باب نظریه محاکات: مفهوم هنر در فلسفه یونانی و حکمت اسلامی. تهران: نشر هرمس.##بلخاری قهی، حسن. ۱۳۹۶. فلسفه، هندسه و معماری. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.##جرجانی، علی‌بن‌محمد. ۱۸۴۵ م. کتاب التعریفات. ج ۱. بیروت: چاپ گوستاو فلوگل.##جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۹۰. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. قم: اسراء.##حاتم، غلامعلی. ۱۳۹۰. هنر و تمدن اسلامی. تهران: دانشگاه پیام نور.##خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۷۹. «بیانات در دیدار کارگزاران نظام». ۲۱/۹/۱۳۷۹.##خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۹۰. طرح کلی اندیشهٔ اسلامی در قرآن. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.##خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۸۸. فلسفه فلسفه اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.##خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۹۱. «الگوی حکمی ـ اجتهادی علوم انسانی». جاویدان خرد. ش ۱۹، ص ۱۳-۵۸.##خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۹۲. در جستجوی علوم انسانی اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.##خسروپناه، عبدالحسین. ۱۴۰۰ الف. فلسفه فقه اجتماع. تهران: دانشگاه جامع امام حسین.##خسروپناه، عبدالحسین. ۱۴۰۰ ب. نظریه‌پردازی در علوم انسانی حکمی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.##خمینی، سیدروح‌الله. ۱۳۹۹. صحیفه امام. تهران: چاپ و نشر عروج (وابسته به موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)).##دلیوس، پیتر. ۱۳۸۹. معماری اسلامی. تهران: انتشارات سوره مهر.##راهنمایی، سیداحمد. ۱۳۹۶. اصول نظریه‌پردازی در قلمرو علوم انسانی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##طباطبایی، سیدمحمدحسین. ۱۳۷۴. تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.##طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. ۱۳۶۲. مجمع‌البحرین. تهران: چاپ احمد حسینی.##فریدنیا، لیلا. ۱۳۹۸. معماری اسلامی ایرانی: مساجد. ج ۱. تهران: سخنوران.##کوهن، توماس. ۱۳۸۳. ساختار انقلاب‌های علمی. ترجمه عباس طاهری. تهران: نشر قصه.##گلشنی، مهدی. ۱۳۸۵. از علم سکولار تا علم دینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگ.##مرادی، مجید. ۱۳۸۶. اسلامی‌سازی معرفت. تهران: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.##مصباح یزدی، محمدتقی. ۱۳۸۰. شرح اسفار. تدوین محمدتقی سبحانی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##مصباح یزدی، محمدتقی. ۱۳۹۴. آموزش فلسفه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.##مصباح یزدی، محمدتقی. ۱۳۹۵. رابطه علم و دین. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).##مهابادی، حبیب. ۱۳۹۰. معماری اسلامی. تهران: آفرینه.##نقره‌کار، عبدالحمید. ۱۳۹۵. معماری آیه‌ها: برداشتی از حکمت هنر و معماری اسلامی. تهران: فکر نو.##نقره‌کار، عبدالحمید. ۱۳۹۷. پنج رساله در حکمت هنر، معماری و شهرسازی اسلامی. قزوین: جهاد دانشگاهی.##نقره‌کار، عبدالحمید؛ فرهنگ مظفر و سعید تقدیر. ۱۳۹۶. «تناظر انسان و هستی در اندیشه اسلامی و بازتاب آن در معماری اسلامی». آرمان‌شهر. ش ۱۹.##نقی‌زاده، محمد. ۱۳۸۵. مبانی نظری معماری و شهرسازی اسلامی. اصفهان: انتشارات راهیان.##نقیب‌العطاس، سیدمحمد. ۱۳۷۴. درآمدی بر جهان‌شناسی اسلامی. ترجمه هیئت مترجمان. تهران: دفتر مطالعات اسلامی.##هیلن‌براند، رابرت. ۱۳۹۴. هنر و معماری اسلامی. تهران: روزنه.## ##