چیستی «اجتماع» از منظر ابن‌مسکویه The Nature of "Society" from the Perspective of Ibn Miskawayh 1 1 پرسش از چیستی «اجتماع» از مسائل بنیادین فلسفه اجتماعی است. اهمیت این مسئله از آنجا ناشی می‌شود که فهم دقیق مناسبات انسانی و پی‌ریزی مبانی علوم انسانی، مستلزم تبیین جوهره‌ای است که انسان‌ها را به یک واحد منسجم تمدنی تبدیل می‌کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر آرای ابن‌مسکویه، به تبیین چگونگی شکل‌گیری، تداوم و غایت اجتماع می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد از منظر ابن‌مسکویه، اجتماع، یک شیء ارادی و محصول «رویّه» است. منشأ نخستین گرایش انسان به زندگی جمعی، «نقصان طبعی» و ویژگی «اُنس» است، اما حقیقت اجتماع تنها با فرارفتن از ضرورت‌های طبیعی و از طریق پیوندی ارادی محقق می‌شود. تداوم اجتماع تابع نوع محبت برآمده از لذت، منفعت یا خیر است که به‌مثابه صورت اجتماعی عدالت و ملات اصلی پیوند جمعی عمل می‌کند. ابن‌مسکویه غایت قصوای انسان یعنی سعادت دنیوی و اخروی را منوط به کمال ساختاری اجتماع یعنی یگانگی پیکره‌وار اعضا می‌داند. از‌این‌منظر، تأکید بر «رویه» عاملیتی نوین در برابر ساختارهای اجتماعی ترسیم می‌کند و محبت فضیلت‌محور در مقابل محبت نفع‌محور، می‌تواند الگویی برای تحلیل همبستگی اجتماعی ارائه دهد. 2 The question of the nature of "society" (al-ijtimāʿ) is a fundamental issue in social philosophy. The significance of this question stems from the fact that an accurate understanding of human relations and the laying of foundations for the human sciences require the explanation of that very essence which transforms human beings into a coherent civilizational unit. Employing a descriptive-analytical method and focusing on the views of Ibn Miskawayh, the present study explains how society is formed, how it endures, and what its ultimate end is. The findings indicate that from Ibn Miskawayh's perspective, society is a volitional entity and a product of "customary practice" (al-sīrah / al-ruṭbah). The primary origin of the human inclination toward collective life is "natural deficiency" (nuqṣān ṭabʿī) and the quality of "sociability" (uns). However, the reality of society is only realized by transcending natural necessities through a volitional bond. The continuity of society depends on the type of love (maḥabbah) arising from pleasure, benefit, or virtue, which, as the social form of justice, acts as the main adhesive of collective life. Ibn Miskawayh considers the ultimate human end—i.e., worldly and otherworldly happiness—to be contingent upon the structural perfection of society, namely the organic unity (ittihād / taʿāḥud) of its members. From this perspective, the emphasis on "customary practice" portrays a novel agency in contrast to social structures, and virtue-oriented love, as opposed to benefit-oriented love, can offer a model for the analysis of social solidarity. 11 37 2024/11/5 1403/8/15 2025/02/4 1403/11/16 زهرا آخوندزاده Zahra Akhondzadeh جامعه الزهرا ایران z.khondzade@gmail.com روح الله توحیدی نیا Rouhollah Tohidinia پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ایران tohidinia@rihu.ac.ir Ibn Miskawayh Muslim Philosophers Social Philosophy Nature of Society Organic Unity (Ta'āḥud) Love (Maḥabbah). ابن‌مسکویه فیلسوفان مسلمان فلسفه اجتماعی چیستی اجتماع تأحد محبت. ## ##

زیبایی‌شناسی در سازمان و مدیریت از منظر حکمت متعالیه Organizational and Managerial Aesthetics through the Lens of Transcendental Wisdom (or Hekmate Motaalieh) 1 1 این مقاله با رویکردی نظری-فلسفی، به تبیین امر زیبا و تجربه زیبایی‌شناختی از منظر حکمت متعالیه و عرفان اسلامی و بررسی دلالت‌های آن برای سازمان و مدیریت در «عصر مفهومی» می‌پردازد. مسئله محوری پژوهش این است که: ماهیت تجربه زیبایی‌شناختی چیست؛ حکم به زیبایی چگونه می‌تواند ناظر به واقع باشد؛ نقش فاعل شناسا در این تجربه چیست و براساس متافیزیک الهیاتی صدرایی، امر زیبا چگونه تبیین می‌شود و چه پیامدی برای فهم و طراحی سازمان و مدیریت دارد؟ پژوهش با روش اسنادی و استدلال قیاسی-تحلیلی، ضمن مرور تحول تاریخی زیبایی‌شناسی و گذار از عقلانیت ابزاری به نگاه زمینه‌ای، استعاری و معنابنیاد در مدیریت، دستگاه هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی حکمت متعالیه را به‌مثابه چهارچوب تفسیر امر زیبا به‌کار می‌گیرد. در این چهارچوب، جهان و انسان تجلی اسماء حسنای الهی دانسته می‌شوند و قوه خیال، فاعل قریب زیبایی و مجرای تنزّل و تعرّج اسماء در عالم اجتماعی است. امر زیبا حاصل وحدت طولی عقل (کانون آگاهی)، قلب (کانون شهود) و تجربه حسی است و به احساس والا، خلاقیت و رازگشایی از اسماء مکنون الهی می‌انجامد. بر این مبنا، سازمان به‌مثابه کنش استعاری امر زیبا و مداخلات مدیریتی به‌منزله کنش‌های خلاقانه‌ای صورت‌بندی می‌شوند که می‌توانند در سیر صعودی نفس، والایی سازمانی سرشار از تحول، عشق و معنا پدید آورند یا در سیر نزولی، روابط برتری‌طلبانه و پوچ‌انگارانه را بازتولید کنند. نتیجه آن‌که زیبایی‌شناسی، صرفاً امری حاشیه‌ای یا سلیقه‌ای در سازمان نیست، بلکه معیاری هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی برای سنجش کیفیت وجودی سازمان و مدیریت و چهارچوبی برای بازتعریف فرهنگ، رهبری و مزیت رقابتی در عصر مفهومی به‌شمار می‌رود. ادراک زیبایی از مسیر تجربه حسی و قوه خیال محیط‌های کاری‌ای را پیشنهاد می‌دهد که الهام‌بخش، معنادار و زیباشناختی باشند؛ نه صرفاً کارکردی و رهبرانی که سازمان را ساختار اداری نبینند، بلکه آن را مأموریتی معنادار و تحول‌آفرین تجربه کنند. 2 This paper adopts a theoretical-philosophical approach to explain the beautiful and the aesthetic experience from the standpoint of Transcendent Philosophy (Ḥikmat al-Muta‘āliyah) and Islamic mysticism, and to examine their implications for organization and management in the "Conceptual Age." The central research questions are: What is the nature of the aesthetic experience? How can a judgment of beauty be objective (i.e., refer to reality)? What is the role of the knowing subject in this experience? Based on Ṣadrian theological metaphysics, how is the beautiful to be explained, and what consequences does this have for understanding and designing organizations and management? Employing a documentary method and deductive-analytical reasoning, the study first reviews the historical evolution of aesthetics and the transition from instrumental rationality to context-dependent, metaphorical, and meaning-based perspectives in management. It then adopts the ontological and epistemological apparatus of Transcendent Philosophy as an interpretive framework for the beautiful. Within this framework, both the world and the human being are understood as manifestations of the Divine Beautiful Names (al-Asmā’ al-Ḥusnā). The imaginative faculty (al-quwwah al-khayāliyyah) is identified as the proximate agent of beauty and the conduit through which the Names descend and ascend within the social world. The beautiful results from the longitudinal unity (al-waḥdah al-ṭūliyyah) of the intellect (the locus of awareness), the heart (the locus of intuition), and sensory experience. It engenders the sublime feeling, creativity, and the unveiling of the latent Divine Names. On this basis, the organization is formulated as a metaphorical act of the beautiful, and managerial interventions as creative acts. These acts can produce, in the soul’s ascending arc, an organizational sublimity replete with transformation, love, and meaning; or, in the descending arc, reproduce relations of domination and nihilism. The conclusion is that aesthetics is not merely a marginal or taste-related matter within organizations. Rather, it constitutes an ontological and epistemological criterion for assessing the existential quality of organization and management, and provides a framework for redefining culture, leadership, and competitive advantage in the Conceptual Age. The perception of beauty, mediated by sensory experience and the imaginative faculty, suggests work environments that are inspirational, meaningful, and aesthetic—not merely functional—and leaders who do not view the organization as an administrative structure but experience it as a meaningful and transformative mission. 39 73 2024/11/52024/12/10 1403/9/20 2025/02/42025/02/4 1403/11/16 ابوالفضل گائینی Abolfazl Gaeini پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ایران againi@rihu.ac.ir رضا نیک‌بخت Reza Nikbakht پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ایران rnikbakht@rihu.ac.ir Aesthetics The Beautiful Management Organization Transcendental Wisdom (or Hekmate Motaalieh). زیبایی‌شناسی امر زیبا مدیریت سازمان حکمت متعالیه. ## ##

فراتر از ماشین منطقی: بازمفهوم‌سازی عاملیت و آگاهی در فلسفه برای کودکان Beyond the Logical Machine: Reconceptualizing Agency and Consciousness in Philosophy for Children 1 1 برنامه «فلسفه برای کودکان» در خوانش‌های کلاسیک، عمدتاً بر ارتقای مهارت‌های استدلال صوری تمرکز داشته است، رویکردی که به‌طور ضمنی ذهن کودک را به‌مثابه یک سیستم پردازش اطلاعات تقلیل می‌دهد. با‌این‌حال، پارادایم‌های نوظهور در فلسفه ذهن و علوم اعصابِ اراده، ضرورت حیاتی بازنگری در این بنیان‌های هستی‌شناختی را برجسته می‌کنند. این مقاله با روش تحلیلی-استنتاجی، به تبیین اعتبار هستی‌شناختی «آگاهی پدیداری» و نقش آن در «اقتدار علّی» سوژه می‌پردازد. استدلال محوری پژوهش این است که تفکر در حلقه کندوکاو، نه یک فرآیند الگوریتمیک، بلکه تبلورِ عاملیت سوژه در برابر جبرهای بیولوژیک و محرک‌های محیطی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که آگاهی اول‌شخص به‌عنوان یک محدودیت سطح بالا عمل کرده و از‌طریق مکانیسم علیت نزولی، فعالیت‌های عصبی سطح پایین را بازپیکربندی می‌کند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از یافته‌های فلسفه ذهن و تأکید بر بنیادهای منتخب فلسفه ذهن، نشان می‌دهد که چگونه فبک با ایجاد وقفه در پاسخ‌های خودکار، از یک تمرین منطقی به یک «تکنولوژی ارتقای عاملیت» ارتقاء می‌یابد؛ فرآیندی که درآن سوژه، فضای لازم برای ساخت هویت روایی خود را ارزیابی می‌کند. این بازتعریف تأکید می‌کند که تفکر منطقی در کودک، نه یک خروجی مکانیکی، بلکه کنشی ارادی برای غلبه بر اینرسی بیولوژیک /جبرگرایی زیستی و بازسازی سوبژکتیویته است. 2 In its classical interpretations, the Philosophy for Children (P4C) program has primarily emphasized the development of formal reasoning skills—an approach that implicitly reduces the child’s mind to an information‑processing system. However, emerging paradigms in the philosophy of mind and the neuroscience of volition highlight the urgent need to reconsider these ontological foundations. Employing an analytical–inferential method, this study examines the ontological validity of phenomenal consciousness and its role in the causal authority of the subject. The central argument is that thinking within the community of inquiry is not merely an algorithmic process but rather the manifestation of the subject’s agency in the face of biological constraints and environmental stimuli. The findings suggest that first‑person consciousness functions as a higher‑level constraint that, through the mechanism of downward causation, reorganizes lower‑level neural activities. Drawing on insights from contemporary philosophy of mind, the study demonstrates how P4C, by introducing a pause in automatic responses, evolves from a logical exercise into a technology for the enhancement of agency—a process through which the subject gains the space necessary to evaluate and construct a narrative identity. This reconceptualization underscores that logical thinking in children is not a mechanical output but a volitional act aimed at overcoming biological inertia and biological determinism while reconstructing subjectivity. 75 120 2024/11/52024/12/102024/10/21 1403/7/30 2025/02/42025/02/42025/03/10 1403/12/20 جمیله غفاریان Jamile Ghaffarian دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز ایران j.ghaffarian@cfu.ac.ir.com یحیی قائدی Yahya ghaedi دانشگاه خوارزمی تهران ایران ghaedi@khu.ac.ir حمیدرضا رضازاده Hamid Reza Rezazadeh دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز ایران rezazade1390@gmail.com Philosophy for Children (P4C) Phenomenal Consciousness Downward Causation Free Will (Veto) Narrative Identity Ontological Validity. فلسفه برای کودکان آگاهی پدیداری علیت نزولی اراده آزاد (وتو) هویت روایی اعتبار هستی‌شناختی. ## ##

بررسی نقش اجماع در تفسیر دینی و کارکردهای آن در علوم انسانی معاصر The Role of Consensus in Religious Interpretation and Its Functions in Contemporary 1 1 مسئله «اجماع» به‌عنوان یکی از منابع بنیادین تفسیر دینی، در سنت اسلامی همواره نقشی تعیین‌کننده در تولید معنا، مشروعیت‌بخشی هنجارها و سامان‌دهی نظم اجتماعی داشته است؛ بااین‌حال، در بستر علوم انسانی معاصر، گسترش کثرت‌گرایی معرفتی، تنوع قرائت‌های دینی، تحولات فناوری و دگرگونی ساختارهای قدرت، کارآمدی و اعتبار اجماع را با پرسش‌های جدی مواجه ساخته است. چالش اصلی آن است که اجماع، با وجود جایگاه تاریخی خود، چگونه می‌تواند در مواجهه با مسائل نوپدید حقوقی، اجتماعی و سیاست‌گذاری، همچنان نقشی معتبر و حل‌مسئله‌محور ایفا کند و از فروکاست به توافقی صوری یا ابزاری برای حذف تکثر جلوگیری نماید. این مقاله با رویکرد تحلیلی-تطبیقی و با بهره‌گیری از الگوی تطبیق مفهومی در مطالعات علوم اسلامی، برپایه مطالعات کتابخانه‌ای و ارجاع به متون اصلی مکاتب امامیه و اهل سنت، می‌کوشد ضمن آسیب‌شناسی مبانی و کارکردهای اجماع، ظرفیت‌ها و موانع پویاسازی آن را در گفتمان علوم انسانی معاصر بررسی نماید. در این مسیر، ابتدا با بازخوانی مبانی معرفت‌شناختی اجماع در دو مکتب، تفاوت‌ها و پیامدهای آن‌ها برای امکان تحقق اجماع در شرایط معاصر تبیین می‌شود؛ سپس، با تحلیل گفتمانی و نهادی، نقش ساختارهای قدرت، رسانه و عقلانیت جمعی در شکل‌گیری یا تضعیف اجماع واکاوی می‌گردد. در گام بعد، کارآمدی اجماع براساس شاخص‌هایی چون سرعت تصمیم‌گیری، کاهش تعارض، افزایش اعتماد عمومی و قابلیت انطباق با مسائل نوپدید، در حوزه‌هایی مانند حقوق معاصر و سیاست‌گذاری اجتماعی ارزیابی می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد اجماع تنها درصورتی می‌تواند در علوم انسانی معاصر نقش‌آفرین باشد که به‌مثابه فرآیندی پویا، نقدپذیر و نهادی‌شده فهم شود؛ فرآیندی که عقلانیت انتقادی و مشارکت نخبگانی را با میراث دینی پیوند می‌زند و امکان تولید معرفت و سیاست پایدار را فراهم می‌سازد. 2 The concept of consensus (ijmāʿ) has historically played a decisive role in Islamic tradition as a foundational source of religious interpretation, norm legitimation, and the organization of social order. However, within the context of contemporary human sciences, the expansion of epistemic pluralism, the diversification of religious interpretations, technological transformations, and shifts in power structures have raised serious questions regarding the validity and effectiveness of consensus. The central challenge addressed in this study is how consensus, despite its historical authority, can continue to function as a credible and problem‑solving mechanism in response to emerging legal, social, and policy‑related issues, while avoiding reduction to a merely formal agreement or an instrument for suppressing pluralism. This article adopts an analytical–comparative approach and employs a conceptual mapping model in Islamic studies, drawing on library‑based research and primary sources from both Imāmī Shīʿa and Sunnī traditions. It seeks to critically examine the theoretical foundations and practical functions of consensus, as well as the opportunities and constraints involved in its revitalization within contemporary human sciences. The analysis proceeds in three stages. First, it revisits the epistemological foundations of consensus in the two traditions and clarifies their implications for the feasibility of consensus under contemporary conditions. Second, through discursive and institutional analysis, it investigates the role of power structures, media, and collective rationality in shaping or undermining consensus. Third, the effectiveness of consensus is assessed using operational indicators such as decision‑making efficiency, conflict reduction, public trust, and adaptability to emerging issues, with particular reference to fields such as contemporary law and social policymaking. The findings demonstrate that consensus can contribute meaningfully to contemporary human sciences only if it is understood as a dynamic, critique‑responsive, and institutionally grounded process—one that integrates critical rationality and elite participation with the normative resources of the Islamic tradition, thereby enabling the production of sustainable knowledge and policy. 123 156 2024/11/52024/12/102024/10/212024/11/19 1403/8/29 2025/02/42025/02/42025/03/102025/02/4 1403/11/16 مهرزاد شجاعی Mehrzad Shojaei دانشگاه ادیان و مذاهب ایران mehrzadshojaee@mailfa.com مصطفی جعفرطیاری دهاقانی Mostafa Jafaritaray Dehaqani دانشگاه ادیان و مذاهب ایران Mjd38@chmail.ir جواد لطفی Javad Lotfi دانشگاه ادیان و مذاهب ایران j.lotfi@urd.ac.ir Consensus religious authority Imamiyyah and Sunni contemporary humanities epistemic reconsideration. اجماع حجیت دینی امامیه و اهل سنت علوم انسانی معاصر بازاندیشی معرفتی. ## ##

به‌سوی چهارچوب تطبیقی در معرفت‌شناسی دانشگاه شناختی بر پایه حکمت متعالیه (ارائه چهارچوب نظری برای تحول معرفت‌شناختی دانشگاه شناختی بر پایه تلفیق روش‌مند مبانی حکمت متعالیه) Toward an Adaptive Framework in the Epistemology of the Cognitive University Based on Transcendent Philosophy (Presenting a Theoretical Framework for the Transformation of the Epistemology of the Cognitive University Based on the Methodological Integration of the Foundations of Transcendent Philosophy) 1 1 در این مقاله، مبانی معرفت‌شناسی دانشگاه شناختی و حکمت متعالیه با رویکردی تطبیقی موردتحلیل قرار گرفته است. دانشگاه شناختی به‌عنوان یک بستر میان‌رشته‌ای، بر مفاهیمی نظیر پردازش اطلاعات، بدن‌مندی، و شبیه‌سازی شناختی تأکید دارد؛ درحالی‌که حکمت متعالیه با تکیه بر اصولی چون علم حضوری، تشکیک وجود، و اصالت علم، افقی متفاوت از فهم معرفت را ترسیم می‌کند. این پژوهش با هدف تبیین و مقایسه مفاهیم بنیادین در هر دو منظومه، در پی آن است که نشان دهد چگونه می‌توان از ظرفیت‌های حکمت متعالیه برای بازخوانی و غنی‌سازی مبانی معرفتی دانشگاه شناختی بهره گرفت. درنهایت، براساس این تحلیل تطبیقی، چهارچوبی پیشنهادی برای گفت‌وگو و پیوند میان این دو رویکرد ترسیم می‌شود که می‌تواند زمینه‌ساز تحولی در فهم انسان‌شناسی معرفتی در بستر علوم جدید باشد. 2 This article presents a comparative analysis of the epistemological foundations of the «Cognitive University» and «Transcendent Theosophy» (Hikmat al-Muta‘aliyah). The Cognitive University, as an interdisciplinary framework, emphasizes concepts such as information processing, embodiment, and cognitive simulation, whereas Transcendent Theosophy, grounded in principles such as presential knowledge, the gradation of being, and the primacy of knowledge, offers a different horizon for understanding cognition and knowledge. The aim of this study is to elucidate and compare the fundamental concepts within these two systems, and to show how the capacities of Transcendent Theosophy can be employed to reinterpret and enrich the epistemological foundations of the Cognitive University. Finally, based on this comparative analysis, the article proposes a framework for dialogue and integration between these two approaches, one that may pave the way for a transformation in the understanding of epistemological anthropology within the context of modern sciences. 159 199 2024/11/52024/12/102024/10/212024/11/192024/12/30 1403/10/10 2025/02/42025/02/42025/03/102025/02/42025/03/10 1403/12/20 حسام الدین خلعتبری Hesam al-din Khalatbari دانشگاه علامه طباطبایی ایران khalat.hesam@gmail.com سجاد محمدی ولدانی Sajjad Mohammadi Veldani دانشگاه علامه طباطبایی ایران sajadmv67@yahoo.com صالح حسن‌زاده Saleh Hasanzadeh ایران Hasanzadeh@atu.ac.ir مجتبی رستمی کیا Mojtaba Rostami Kia ایران Kia.mojtaba1365@gmail.com Epistemology Cognitive University Transcendent Philosophy Knowledge by Presence Information Processing Knowledge and Existence. معرفت‌شناسی دانشگاه شناختی حکمت متعالیه علم حضوری پردازش اطلاعات علم و وجود. ## ##

واکاوی انتقادی پوزیتیویسم در جامعه‌شناسی: محدودیت‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی از منظر مکاتب انتقادی The Critique of Positivism in Sociology: An Analysis of Ontological, Epistemological, and Methodological Limitations with Emphasis on Critical Approaches 1 1 پوزیتیویسم به‌عنوان یکی از جریان‌های اصلی نظری و روش‌شناختی جامعه‌شناسی مدرن، از آغاز شکل‌گیری تاکنون موردتوجه و نقد گسترده قرار داشته است. این رویکرد با تأکید بر الگوگیری از علوم طبیعی، تجربه‌گرایی و کمّی‌سازی، در پی ارائه شناختی عینی و قانون‌مند از پدیده‌های اجتماعی است. با‌این‌حال، محدودیت‌های آن موجب شد تا مکاتب فلسفی و جامعه‌شناختی مختلف انتقادات بنیادینی بر آن وارد کنند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش اسنادی و تحلیل انتقادی، این نقدها را دسته‌بندی و بررسی کرده و می‌کوشد جایگاه پوزیتیویسم در جامعه‌شناسی امروز را بازشناسی کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که پوزیتیویسم در ابعاد هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی با نقدهای متنوعی مواجه بوده است. هرمنوتیک (به‌ویژه در راستای دیلتای) بر تمایز علوم طبیعی و فرهنگی تأکید دارد؛ جامعه‌شناسی تفهمی (به‌ویژه وبر) به فردگرایی روش‌شناختی و تبیین تفهمی می‌پردازد؛ و پدیدارشناسی (به‌ویژه در راستای هوسرل) با مفاهیمی مانند شهود ذات و صورت کلی، کاستی‌های آن را آشکار می‌کند. مکتب فرانکفورت با برجسته‌کردن فاعلیت انسان و پیوند ارزش و دانش، پوزیتیویسم را به ساده‌سازی و بی‌توجهی به ماهیت اجتماعی علم متهم می‌کند، در‌حالی‌که جریان انتقادی آمریکا بر اتکای بیش از حد به استقراء و غیرنظری‌بودن آن انگشت می‌گذارد. اندیشه‌های پست‌مدرن نیز با نقد مفاهیمی مانند حقیقت عینی، جهان‌شمولی علم و خرد یکپارچه، محدودیت‌های پوزیتیویسم را برجسته می‌سازند. این انتقادات به‌معنای کنار‌گذاشتن کامل پوزیتیویسم نیست، بلکه نشان می‌دهد علوم اجتماعی امروز در مسیر گذار از اثبات‌گرایی به رویکردهای کیفی و انتقادی است و با ترکیب دستاوردهای رویکردهای مختلف، تلاش می‌کند درک عمیق‌تر، چندبعدی و زمینه‌مندتری از واقعیت‌های اجتماعی به‌دست آورد. 2 Positivism, as one of the main theoretical and methodological currents of modern sociology, has been subject to extensive attention and critique since its inception. This approach—emphasizing the imitation of natural sciences, empiricism, and quantification—seeks to provide an objective, law-governed understanding of social phenomena. Nevertheless, its limitations have prompted various philosophical and sociological schools to level fundamental criticisms. The present study, employing documentary and critical analysis methods, categorizes and examines these critiques and strives to reassess the status of positivism in contemporary sociology. The findings indicate that positivism has faced diverse criticisms across ontological, epistemological, and methodological dimensions. Hermeneutics (particularly in Dilthey’s tradition) stresses the distinction between natural and cultural sciences; interpretive sociology (notably Weber’s) focuses on methodological individualism and interpretive explanation; and phenomenology (especially Husserlian) exposes its shortcomings through concepts such as intuitive essence and universal form. The Frankfurt School, by highlighting human agency and the interconnection of values and knowledge, accuses positivism of oversimplification and indifference to the social nature of science, whereas the American critical trend points to its excessive reliance on induction and its theoretical vacuity. Postmodern thought further underscores positivism’s limitations by critiquing concepts such as objective truth, scientific universalism, and integrated rationality. These critiques do not imply the complete abandonment of positivism; rather, they reflect contemporary social sciences’ transition from positivism toward qualitative and critical approaches, seeking deeper, multidimensional, and contextually grounded understandings of social realities through the integration of insights from diverse paradigms. 201 238 2024/11/52024/12/102024/10/212024/11/192024/12/302024/11/13 1403/8/23 2025/02/42025/02/42025/03/102025/02/42025/03/102025/02/4 1403/11/16 محمدتقی سبزه‌ای Mohammad Taghi Sabzehei دانشگاه بوعلی سینا همدان ایران m.sabzehei@basu.ac.ir. امین روشن‌پور Amin Roshanpour ایران aminrushanpoor@gmail.com positivism ontology epistemology methodology interpretive sociology phenomenology critical school postmodernism. پوزیتیویسم هستی‌شناسی معرفت‌شناسی روش‌شناسی جامعه‌شناسی تفهمی پدیدارشناسی مکتب انتقادی پست‌مدرن. ## ##