انتساب روان‌شناسی به اسلام ازطریق حکم عقل، با تأکید بر اندیشهٔ محقق عراقی Attributing Psychology to Islam through Rational Judgment: With an Emphasis on the Thought of Muḥaqqiq al-Irāqī 1 1 به استناد قاعدهٔ ملازمه بین حکم عقل و شرع، اگر بتوان روان‌شناسی را عقلی دانست، انتساب آن به اسلام نیز اثبات می‌شود. هدف پژوهش حاضر، تبیین انتساب روان‌شناسی به اسلام از طریق حکم عقل با تأکید بر اندیشهٔ محقق عراقی است. به‌این‌منظور، آثار اندیشمندان دانش اصول فقه به‌ویژه محقق عراقی دررابطه‌با شرایط اعتبار حکم عقل و ملازمهٔ آن با نظر اسلام مطالعه و از‌این‌طریق، نقش حکم عقل در انتساب روان‌شناسی به اسلام مشخص شد. مطابق یافته‌ها، قاعدهٔ ملازمه بین حکم عقل و شرع در روان‌شناسی اسلامی، به‌دلیل اتکاء به حسن و قبح، محدود به حوزهٔ هنجارها می‌باشد. همچنین استفاده از این قاعده منوط به احراز چهار شرط است: 1. توصیهٔ روان‌شناختی از جمله امور امضائی باشد؛ 2. پیش از صدور حکم عقل به حسن یا قبح توصیهٔ روان‌شناختی، مصلحت یا مفسدهٔ محضه یا غالبهٔ آن احراز شده باشد؛ 3. نسبت به حکم عقل، قطع یا اطمینان حاصل شده باشد؛ 4. پیش از انتساب روان‌شناسی به اسلام ازطریق حکم عقل، منابع نقلی مرتبط موردمطالعه قرار گرفته و عدم ردع نسبت به مبادی حکم قطعی یا محتوای حکم اطمینانی عقل، احراز شده باشد. 2 Based on the principle of the correlation (mulāzama) between rational judgment and Sharī‘a, if psychology can be considered rational, its attribution to Islam can likewise be established. The present study aims to explicate the attribution of psychology to Islam through rational judgment, with an emphasis on the thought of Muhaqqiq ‘Iraqi. To this end, the works of scholars of *uṣūl al‑fiqh*, particularly Muhaqqiq ‘Iraqi, were examined with regard to the conditions for the validity of rational judgment and its correlation with Islamic teachings. This approach was used to clarify the role of rational judgment in grounding Islamic psychology. According to the findings, the principle of correlation between rational judgment and Sharī‘a in Islamic psychology is—due to its reliance on the notions of *ḥusn* and *qubḥ*—restricted to the domain of normative judgments. Moreover, the application of this principle depends on four conditions: 1. The psychological recommendation must be among the matters acknowledged (imḍā’ī) by Sharī‘a. 2. Before issuing a rational judgment of goodness or badness regarding the psychological recommendation, its pure or predominant benefit or harm must be established. 3. Certainty or at least strong assurance (*iṭmi’nān*) must be attained with respect to the rational ruling. 4. Before attributing psychology to Islam through rational judgment, the relevant transmitted sources must be examined, and the absence of any textual repudiation of the premises of the definitive rational ruling or the content of the confidence‑based ruling must be verified. 11 40 2025/02/3 1403/11/15 2025/05/6 1404/2/16 محسن اکبری Mohsen Akbari مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ایران mohsenakbari6778@gmail.com سیدمصطفی حسینی نسب Seyyed Mostafa Hosseini Nasab مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ایران mho507070@gmail.com Reason Rational Judgment Good and Evil (Ḥusn and Qubḥ) The Principle of Correlation (Qāʿidat al‑Mulāzama) Islamic Psychology Muhaqqiq ‘Iraqi. عقل حکم عقل حسن و قبح قاعده ملازمه روان‌شناسی اسلامی محقق عراقی. ## ##

معادلهٔ سکولاریزاسیون در رویکردهای مطالعاتی ایرانی The Secularization Theorem in Iranian Studies Approaches 1 1 مفهوم و فرایند سکولاریزاسیون تا وقتی که معناهایی چون عرفی‌شده، گیتیانه‌شدن، این‌جهانی‌شدن را با خود حمل می‌کند یک معادله را پیش‌فرض می‌گیرد؛ اینکه امر جدید تبدلی از امر قدیم است و بدون اذعان به آن مشروعیت ندارد. این ایده، به‌رغم توسل‌های هرمنوتیکی برای دور نگه‌داشتن خود از معادله، هر تبیینی که به خود بگیرد اصل معادله را حفظ می‌کند؛ به‌نحوی‌که معادله به یک سندروم ذهنی تبدیل شده است. این درحالی است که قائلان به معادلهٔ سکولاریزاسیون نتوانسته‌اند دو سویهٔ معادله و فاعلیت تبدل را مشخص سازند. معادله، وقتی از خاستگاه خود، یعنی کشورهای غربی، به کشوری چون ایران می‌رسد وضعیت حادتری پیدا می‌کند: نه‌تنها به‌نحو توصیفی، بلکه به‌نحو هنجاری پافشاری می‌کنند که چون غرب از سنت خود مدرن شد، پس ما هم با توسل به سنت خود می‌توانیم مدرن شویم. این‌چنین است که معادلات سکولاریزاسیون بار تبیینی ندارند؛ بلکه، و با یک مقایسه، حتی اگر معادله‌های اروپایی دارای بار ادبی باشند، آنچه در میان ما رایج است، صرفاً نوعی فانتزی و دارای ارزش رؤیایی است؛ رؤیا را باید تفسیر کرد: نمی‌توان با آن چیزی را تبیین کرد. آنچه در صحنه نمایش معادله غایب است خوداثباتی انسانی‌ای است که مسئولیت کنش خود در جهان را می‌پذیرد. معادلات سکولار ایرانی عموماً به یک صدر مراجعه می‌کنند: گذشتهٔ باستان، بعد باستان، یا حتی غرب متأخر، که در ایدهٔ سرتاپا غربی‌شدن خود را پدیدار کرده است؛ این در‌حالی است که می‌توان استدلال کرد که مدرنیته واجد یک گسست کارکردی نسبت به سنت و مفاهیم آن است؛ بدون پذیرش ذهنی این گسست، هر تبیینی از مدرنیته در هر قلمرویی دیگر، صرفاً هزینه‌های پیشرفت را بیشتر می‌کند. مفهوم و فرایند سکولاریزاسیون تا وقتی که معناهایی چون عرفی‌شده، گیتیانه‌شدن، این‌جهانی‌شدن را با خود حمل می‌کند یک معادله را پیش‌فرض می‌گیرد؛ اینکه امر جدید تبدلی از امر قدیم است و بدون اذعان به آن مشروعیت ندارد. این ایده، به‌رغم توسل‌های هرمنوتیکی برای دور نگه‌داشتن خود از معادله، هر تبیینی که به خود بگیرد اصل معادله را حفظ می‌کند؛ به‌نحوی‌که معادله به یک سندروم ذهنی تبدیل شده است. این درحالی است که قائلان به معادلهٔ سکولاریزاسیون نتوانسته‌اند دو سویهٔ معادله و فاعلیت تبدل را مشخص سازند. معادله، وقتی از خاستگاه خود، یعنی کشورهای غربی، به کشوری چون ایران می‌رسد وضعیت حادتری پیدا می‌کند: نه‌تنها به‌نحو توصیفی، بلکه به‌نحو هنجاری پافشاری می‌کنند که چون غرب از سنت خود مدرن شد، پس ما هم با توسل به سنت خود می‌توانیم مدرن شویم. این‌چنین است که معادلات سکولاریزاسیون بار تبیینی ندارند؛ بلکه، و با یک مقایسه، حتی اگر معادله‌های اروپایی دارای بار ادبی باشند، آنچه در میان ما رایج است، صرفاً نوعی فانتزی و دارای ارزش رؤیایی است؛ رؤیا را باید تفسیر کرد: نمی‌توان با آن چیزی را تبیین کرد. آنچه در صحنه نمایش معادله غایب است خوداثباتی انسانی‌ای است که مسئولیت کنش خود در جهان را می‌پذیرد. معادلات سکولار ایرانی عموماً به یک صدر مراجعه می‌کنند: گذشتهٔ باستان، بعد باستان، یا حتی غرب متأخر، که در ایدهٔ سرتاپا غربی‌شدن خود را پدیدار کرده است؛ این در‌حالی است که می‌توان استدلال کرد که مدرنیته واجد یک گسست کارکردی نسبت به سنت و مفاهیم آن است؛ بدون پذیرش ذهنی این گسست، هر تبیینی از مدرنیته در هر قلمرویی دیگر، صرفاً هزینه‌های پیشرفت را بیشتر می‌کند. 2 The concept and process of secularization, as long as it carries meanings such as world-ly-zation, presupposes a theorem; that the new is a transformation of the old and has no legitimacy without acknowledging it. This idea, despite hermeneutic appeals to distance itself from the theorem, preserves the principle of the theorem in any explanation it adopts; in such a way that the theorem has become a subjective syndrome. This is while those who advocate the secularization theorem have failed to specify the two sides of the theorem and the subjectivity of the transformation. The theorem, when it reaches a country like Iran from its origin, namely Western countries, takes on a more severe state: they insist not only descriptively but also normatively that since the West modernized from its tradition, then we too can modernize by resorting to our tradition. This is how secularization theorems do not have an explanatory load; Rather, and by comparison, even if European equations have a literary value, what is common among us is merely a kind of fantasy and has a dream repair; a dream must be interpreted: it cannot explain. What is absent from the stage of the theorem is the human self-affirmation that accepts responsibility for its action in the world. Iranian secular theorem-makers generally refer to a source: the ancient past, the after future, or even the late West, which has manifested itself in the idea of total Westernization; while it can be argued that modernity has a functional break with tradition and its concepts; without the subjective acceptance of this did-continuity, any explanation of modernity in any other realm simply increases the costs of progress. 43 67 2025/02/32025/02/21 1403/12/3 2025/05/62025/05/6 1404/2/16 مرتضا بحرانی Morteza Bahrani موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی ایران mortezabahrani@gmail.com Secularization Theorem Progress Tradition Modernity. معادله سکولاریزاسیون پیشرفت سنت مدرنیته. ## ##

تحقق مرجعیت علمی تمدن‌ساز انقلاب بازآرایی علوم انسانی با الگوی نظریه‌پردازی سیستمی-دینی Realizing the Civilization-Building Scientific Authority of the Revolution Reconfiguring the Humanities with the Model of Systemic-Religious Theorizing 1 1 تحقق تمدن نوین اسلامی و دستیابی به مرجعیت علمی، در گرو عبور از علوم انسانی سکولار غربی است که صرفاً بر پایه عقلانیت ابزاری و انسان‌شناسی مادی بنا شده‌اند. مسئله اصلی این پژوهش، چگونگی گذر از بحران ناکارآمدی ساختارهای موجود و ارائه روشی معتبر برای استخراج «نرم‌افزار اداره جامعه» از منابع دینی است. این تحقیق با روش تحلیلی-استنتاجی و بهره‌گیری از منطق «مدل‌سازی سیستمی»، ضمن نقد پارادایم‌های رقیب (رویکرد سکولار و رویکرد تهذیبی)، نظریه «نظریه‌پردازی سیستمی-دینی» را تبیین می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه علوم انسانی جدید در غرب با عبور از پوزیتیویسمِ خام، به مدل‌های چندبعدی (زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی) روی‌آورده و نقش دین را در «معنابخشی» به زندگی پذیرفته‌اند، اما این توجه غالباً در سطح «کارکردی» و «روان‌شناختی» باقی مانده است. براساس مبانی حکمی و دیدگاه اندیشمندانی چون آیت‌الله مصباح یزدی، ضمن پذیرش دستاوردهای علمیِ غیرمعارض و پرهیز از نگاه یکپارچه به غرب، نقطه تمایز این پژوهش در گذار از «انسانِ نیازمند به معنا» به «انسان شبکه‌ای» است. در این پارادایم، انسان صرفاً به‌دنبال آرامش روانی نیست، بلکه موجودی تعریف می‌شود که سعادت او در گرو تنظیم دقیق اتصالات حقیقی با شبکه توحیدی و غیب است؛ اتصالاتی که نه با سلیقه‌های معنوی، بلکه با «نرم‌افزار وحیانی» و قوانین تکوینیِ عالم مدیریت می‌شوند. نتایج حاکی از آن است که با بهره‌گیری از «اجتهاد سیستمی» و فعال‌سازی ظرفیت‌های فقهی، می‌توان گزاره‌های دینی را به مدل‌های عملیاتی تبدیل کرد؛ راهبردی که شرط اصلی گذار از مصرف‌کنندگی دانش به تولید مرجعیت علمی تمدن‌ساز است. 2 The realization of the new Islamic civilization and the attainment of scientific authority depends on transcending Western secular humanities, which are built solely upon instrumental rationality and materialistic anthropology. The main problem of this research is how to move beyond the crisis of ineffectiveness in existing structures and to present a valid method for extracting the “software of governing society” from religious sources. This study, using an analytical–inferential method and drawing on the logic of “systemic modeling,” while critiquing rival paradigms (the secular approach and the purificatory approach), elucidates the theory of “systemic-religious theorizing.” The findings of the research show that although the modern humanities in the West, by moving beyond crude positivism, have turned to multidimensional models (biological, psychological, social, and spiritual) and have acknowledged the role of religion in “giving meaning” to life, this attention has mostly remained at a “functional” and “psychological” level. Based on philosophical foundations and the views of thinkers such as Ayatollah Mesbah Yazdi, while accepting non-contradictory scientific achievements and avoiding a monolithic view of the West, the distinguishing point of this study lies in the transition from the “human in need of meaning” to the “networked human.” In this paradigm, the human being is not merely seeking psychological calm; rather, he is defined as a being whose felicity depends on the precise regulation of real connections with the tawhidi and unseen network—connections that are governed not by spiritual tastes, but by the “revelatory software” and the ontological laws of the world. The results indicate that by utilizing “systemic ijtihad” and activating the capacities of fiqh, religious propositions can be transformed into operational models; a strategy that is the primary condition for moving from the consumption of knowledge to the production of a civilization-building scientific authority. 69 109 2025/02/32025/02/212025/01/27 1403/11/8 2025/05/62025/05/62025/05/27 1404/3/6 محمد حسین گلکار Mohammad Hossein Golkar موسسه مطالعات راهبردی ایران mhgolkar1355@gmail.com محمد علی گلکار Mohammad Ali Golkar موسسه مطالعات راهبردی ایران golkarmohammadali@gmail.com فاطمه گلکار Fatemeh Golkar موسسه مطالعات راهبردی ایران Networked human model of human needs systemic modeling religious theorizing Islamic humanities scientific authority new Islamic civilization. انسان شبکه‌ای مدل نیازهای انسان مدل‌سازی سیستمی نظریه‌پردازی دینی علوم انسانی اسلامی مرجعیت علمی تمدن نوین اسلامی. ## ##

سیر تطوّر اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه و مرجعیت آن در علوم انسانی در سنت تفسیری مسلمانان (از عصر نزول تا روزگار معاصر) The Evolution of the Qur'an's Interaction with Contemporary Culture and Its Role in the Transformation of the Humanities within the Muslim Interpretive Tradition (From the Age of Revelation to the Modern Era) 1 1 مسئلهٔ «نسبت قرآن با فرهنگ زمانه» و نوع تعامل میان آن دو در دهه‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی قرآن‌پژوهی تبدیل شده است. در‌حالی‌که برخی از مستشرقان بر‌مبنای روش نقد تاریخی، از «تأثیرپذیری» و «اقتباس» قرآن از ادیان و سنت‌های پیشین سخن گفته‌اند، این پرسش در درون سنت اسلامی نیز از منظرهایی چون «لسان قوم»، «عرف عرب» و «اسالیب بلاغی قرآن» مطرح بوده است. پذیرش یا انکار هر‌نوع تعامل قرآن با فرهنگ زمانه، تأثیر مستقیم بر مرجعیت علمی قرآن بر علوم انسانی دارد. هدف مقاله حاضر بازسازی سیر تاریخی اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه در سنت تفسیری مسلمانان، از عصر نزول تا روزگار معاصر و تأثیر آن بر علوم انسانی است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تاریخی-مضمونی است و داده‌ها بر پایهٔ مطالعهٔ تفاسیر کلیدی در چهار دورهٔ اصلی گردآوری شده‌اند: ۱. دورهٔ نخست، از عصر نزول تا پایان قرن چهارم، که تعامل در سطح لغوی و عرفی و پاسخ به اتهامات مشرکان است؛ ۲. دورهٔ دوم، قرون پنجم تا نهم، با رویکرد بلاغی-عقلانی در آثاری چون الکشاف و مفاتیح الغیب؛ ۳. دورهٔ سوم، قرون دهم تا سیزدهم، تثبیت قاعدهٔ «لسان قوم» در تفاسیر مدرسه‌ای؛ ۴. دورهٔ معاصر، با صورت‌بندی‌های جدید در آراء مفسران سنتی-اصلاحی و نواندیشان هرمنوتیکی و در‌نهایت اثبات حجیت و دوام مرجعیت علمی قرآن برای علوم انسانی. یافته‌ها نشان می‌دهد که اندیشه تعامل، ریشه‌ای در میراث تفسیری مسلمانان دارد و از سطح توضیح عرفی به سطح قاعدهٔ تفسیری و سپس نظریهٔ هرمنوتیکی ارتقا یافته است. ازجمله آثار مهم این تعامل، تداوم مرجعیت علمی قرآن در زمینه‌های مختلف دانش و معرفت بشری است. نوشتار حاضر، در پایان، از قرائتی تحت‌عنوان «تعامل هدایت‌گر قرآن با فرهنگ» دفاع می‌کند که براساس آن، قرآن در سطح زبان و بیان با فرهنگ زمانه همراه است، اما در سطح پیام و مقاصد، هدایت‌گر و نقاد همان فرهنگ باقی می‌ماند. 2 The issue of "the relationship between the Qur'an and contemporary culture" and the nature of their interaction has become a central focus of Qur'anic studies in recent decades. While some Orientalists, based on historical-critical methods, have spoken of the Qur'an's "influence" and "borrowing" from previous religions and traditions, this question has also been raised within the Islamic tradition from perspectives such as the "language of the people" (lisān al-qawm), "Arab custom" (ʿurf al-ʿarab), and the "rhetorical styles of the Qur'an." Accepting or denying any form of interaction between the Qur'an and contemporary culture directly affects the Qur'an's scholarly authority over the humanities. This article aims to reconstruct the historical development of the idea of the Qur'an's interaction with contemporary culture within the Muslim interpretive tradition, from the age of revelation to the modern era, and its impact on the humanities. The research method is descriptive-analytical with a historical-thematic approach, and data have been collected based on the study of key Qur'anic commentaries (tafsīr) across four main periods: (1) The first period, from the age of revelation to the end of the 4th century AH, during which interaction occurs at the lexical and customary level and responds to the accusations of the polytheists; (2) The second period, from the 5th to the 9th century AH, featuring a rhetorical-rational approach in works such as Al-Kashshāf and Mafātīḥ al-Ghayb; (3) The third period, from the 10th to the 13th century AH, which consolidates the principle of "the language of the people" in scholastic commentaries; (4) The contemporary period, with new formulations in the views of traditional-reformist commentators and hermeneutic modernists, ultimately proving the authority and enduring scholarly validity of the Qur'an for the humanities. The findings indicate that the idea of interaction has roots in the Muslim interpretive heritage and has evolved from the level of customary explanation to that of an interpretive principle and then to a hermeneutic theory. One of the significant outcomes of this interaction is the continued scholarly authority of the Qur'an across various fields of human knowledge. Finally, this article defends a reading of "the Qur'an's guiding interaction with culture," according to which the Qur'an aligns itself with contemporary culture at the level of language and expression, while remaining guiding and critical of that same culture at the level of message and objectives. 111 148 2025/02/32025/02/212025/01/272025/01/7 1403/10/18 2025/05/62025/05/62025/05/272025/05/6 1404/2/16 لیلا رمضان نیا سماکوش Leila Ramazannia Samakoush ایران samakoosh60@gmail.com محمد شریفی Mohammad Sharifi ایران m.sharifi@yazd.ac.ir سید قاسم حسینی Seyyed Qasem Hosseini ایران g.hosseni@quran.ac.ir Qur'an contemporary culture language of the people (lisān al-qawm) interpretation (tafsīr) historicity guiding interaction humanities scholarly authority. قرآن فرهنگ زمانه لسان قوم تفسیر تاریخ‌مندی تعامل هدایت‌گر علوم انسانی مرجعیت علمی. ## ##

روش‌شناسی پارادایمیک مقالات نظریه‌پردازی داده‌بنیاد طلاق در ایران Paradigmatic Methodology of Grounded Theory of Divorce Articles in Iran 1 1 براساس آمار سازمان ثبت احول، طلاق پدیده‌ای رو به فزونی است؛ البته در هر بومی، علل و عوامل ویژه‌ای دارد و بر کسی پوشیده نیست تا چه اندازه افراد درگیر با آن، دچار بحران می‌شوند. به‌دلیل وجود همین پیامدهای طلاق برای افراد جامعه و در پی آن، ایجاد پیامدهای ناگوار اجتماعی، ازجمله آسیب‌رساندن به نهاد خانواده، کاهش آن یکی از اهداف سیاست‌گذاران بوده و برای دست‌یافتن به این هدف، تولید نظریه‌هایی که بتواند به‌درستی علل و عوامل و راهکارهای کاهش آن را با نظمی علمی سامان دهد، ضروری است. یکی از راه‌های سامان‌دادن نظریه‌ای علمی، حتی با گسترهٔ محدود، روش نظریه‌پردازی داده‌بنیاد است. پژوهشگران بسیاری کوشیده‌اند از این راه به جامعه خدمت رسانند؛ اما به‌دلیل ناآشنایی با چهارچوب روش‌شناختی روش داده‌بنیاد، در انجام پژوهش دچار خطاهای بنیادینی شده‌اند که اعتبار پژوهش آن‌ها را خدشه‌دار ساخته است. بر همین اساس، پرسش این پژوهش چیستی شاخص‌های روش‌شناختی روش داده‌بنیاد و چگونگی نقد بنیادین پژوهش‌ها براساس این شاخص‌هاست. روش این پژوهش نیز روش‌شناسی پارادایمیک است و می‌کوشیم افزون بر استخراج این شاخص‌ها تعدادی از مقالات داده‌بنیاد با موضوع طلاق را براساس این شاخص‌ها به نقد بکشیم و به علمی‌ترشدن آن‌ها کمک کنیم. 2 According to statistics from the Civil Registration Organization, divorce is an increasing phenomenon; of course, in each country, it has specific causes and factors, and it is no secret to anyone how much people involved in it suffer from crisis. Due to the consequences of divorce for individuals in society and the subsequent creation of adverse social consequences, including harming the family institution, reducing it is one of the goals of policymakers, and to achieve this goal, it is necessary to produce theories that can properly organize the causes, factors, and solutions to reduce it in a scientific manner. One way to organize a scientific theory, even with a limited scope, is the grounded theory method. Many researchers have tried to serve society in this way; but due to their unfamiliarity with the methodological framework of grounded theory, they have made fundamental errors in conducting research that have damaged the credibility of their research. Accordingly, the question of this research is what are the methodological indicators of the grounded theory method and how to fundamentally criticize research based on these indicators. The method of this research is also paradigmatic methodology, and in addition to extracting these indicators, we try to criticize a number of grounded theory articles on the topic of divorce based on these indicators and help them become more scientific. 151 183 2025/02/32025/02/212025/01/272025/01/72025/04/5 1404/1/16 2025/05/62025/05/62025/05/272025/05/62025/05/24 1404/3/3 مهدی حسین زاده یزدی Mahdi hoseinzade yazdi دانشگاه تهران ایران ma.hoseinzadeh@ut.ac.ir سید محسن ملاباشی Sayyed mohsen mollabashi دانشگاه تهران ایران mollabashi@ut.ac.ir Paradigmatic methodology grounded theory divorce Iranian social issues. روش‌شناسی پارادایمیک نظریه‌پردازی داده‌بنیاد طلاق مسائل اجتماعی ایران. ## ##

واکاوی نقش مبانی پیشینی در شکل‌گیری واگرایی میان پارادایم‌های برهانی و تبیینی: مطالعه تطبیقی دین‌پژوهی در آرای جوادی آملی و دورکیم Analyzing the Role of A priori Foundations in the Formation of Divergence between Demonstrative and Explanatory Paradigms: A Comparative Study of Religious Studies in the Thoughts of Javadi Amoli and Durkheim 1 1 این پژوهش به بررسی تطبیقی و انتقادی نسبت میان دو رویکرد مهم در مطالعه دین، یعنی روش «برهانی» با تأکید بر آرای آیت‌الله جوادی آملی و روش «تبیینی» با محوریت دیدگاه‌های امیل دورکیم می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که اختلاف میان نظریه‌های دین غالباً نه از داده‌های تجربی، بلکه از مبانی پیشینی و اصول پارادایمیک آن‌ها ناشی می‌شود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر می‌کوشد بنیان‌های مفهومی‌ای را واکاوی کند که به واگرایی این دو رویکرد در فهم و صورت‌بندی پدیده دین انجامیده است. این مطالعه با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، در قالب تحلیلی فراروش‌شناختی سامان یافته و داده‌های آن ازطریق منابع کتابخانه‌ای و آثار دست‌اول استخراج شده است. تحلیل‌ها براساس سه شاخص بنیادین هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پارادایم برهانی دین را حقیقتی عینی و متافیزیکی مبتنی بر اصالت وجود تلقی می‌کند، درحالی‌که پارادایم تبیینی آن را به سطح واقعیت اجتماعی و بازنمایی‌های جمعی فرو می‌کاهد. این تفاوت مبنایی موجب می‌شود هر پارادایم پیشاپیش حدود و نحوه شناخت دین را در چهارچوب مفروضات نظری خود تعیین کند. بررسی انتقادی این وضعیت نشان می‌دهد که تثبیت مرزهای سخت میان این دو رویکرد می‌تواند به تقلیل‌گرایی و نوعی امپریالیسم روش‌شناختی بینجامد. بر‌این‌اساس، پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که به‌جای طرد متقابل این پارادایم‌ها، چهارچوبی فراروش‌شناختی اتخاذ شود که در آن روش برهانی در تبیین حقیقت دین و روش تبیینی در تحلیل ابعاد اجتماعی و تاریخی آن به‌صورت مکمل به‌کار گرفته شوند. 2 This research deals with a comparative and critical examination of the relationship between two important approaches in the study of religion, namely the “demonstrative” method with an emphasis on the thoughts of Ayatollah Javadi Amoli and the “explanatory” method with a focus on the views of Emile Durkheim. The main issue of the research is that the differences between theories of religion often arise not from empirical data, but from their a priori foundations and paradigmatic principles. Therefore, the present research attempts to analyze the conceptual foundations that have led to the divergence of these two approaches in understanding and formulating the phenomenon of religion. This study is organized in a meta-methodological analysis format with a qualitative approach and using descriptive-analytical and comparative methods, and its data has been extracted through library resources and primary works. The analyses have been conducted based on three fundamental indicators of ontology, anthropology, and epistemology. The findings show that the demonstrative paradigm considers religion as an objective and metaphysical truth based on the originality of existence, while the explanatory paradigm reduces it to the level of social reality and collective representations. This fundamental difference causes each paradigm to determine in advance the limits and manner of knowing religion within the framework of its theoretical assumptions. A critical examination of this situation shows that establishing hard boundaries between these two approaches can lead to reductionism and a kind of methodological imperialism. Accordingly, the present study suggests that instead of mutually rejecting these paradigms, a meta-methodological framework should be adopted in which the demonstrative method in explaining the truth of religion and the explanatory method in analyzing its social and historical dimensions are used complementary. 185 225 2025/02/32025/02/212025/01/272025/01/72025/04/52024/12/23 1403/10/3 2025/05/62025/05/62025/05/272025/05/62025/05/242025/05/27 1404/3/6 محمدمحسن توحیدی نیا Mohammadmohsen Tohidinia Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran. ایران Tohidinia.mm@ut.ac.ir راضیه جودکی Raziyeh Joodaki ایران r.joodaki@stu.qom.ac.ir Demonstrative paradigm explanatory paradigm religious studies Javadi Amoli Emile Durkheim ontological anthropological and epistemological foundations meta-methodological analysis پارادایم برهانی پارادایم تبیینی دین‌پژوهی جوادی آملی امیل دورکیم مبانی هستی‌شناختی انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی تحلیل فراروش‌شناختی. ## ##