fa تحلیل معرفت‌شناختی و روش‌شناختیِ تجربه در روش‌شناسی علوم اجتماعی اسلامیِ مدل حکمی ـ اجتهادی تخصصي Special پژوهشي Research <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:14.0pt"><span style="font-family:IRLotus">یکی از مهم‌ترین چالش‌ها و محل‌های نزاع در تحقق عملی علوم اجتماعی اسلامی ابهام معرفت‌شناختی و روش‌شناختی جایگاه تجربه در مدل‌های ارائه‌شده از‌سوی طراحان علم دینی است. این پژوهش با تحلیل اسنادی و کتابخانه‌ای منابع علم دینی به روش توصیفی-تحلیلی جایگاه تجربه در مدل روش‌شناختی حکمی اجتهادی در تولید علوم اجتماعی اسلامی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه تجربه در تعامل با عقل حکمی و اجتهاد دینی به کشف واقعیت، داوری نظریه‌ها و طراحی تغییر اجتماعی کمک می‌کند. یافته‌ها حاکی است که از منظر معرفت‌شناختی، تجربه پنجره‌ای به واقعیت چندلایه و پویا است؛ ادراکات تجربی نسبی و ظنی‌اند و صدق آن‌ها تنها در تعامل با عقل حکمی و اجتهاد تثبیت می‌شود. تجربه در این مدل مسئول کشف واقع است، نه ساخت واقع، و نقش مستقیم در تعیین انسان مطلوب ندارد، بلکه شناخت انسان محقق و ارزیابی نظریه‌ها را ممکن می‌سازد. از نظر روش‌شناختی، تجربه در فرایند تولید علم انسانی اسلامی نقش مکمل و آزمونی دارد. در مرحله توصیف انسان، محقق محور است، در داوری نظریه‌ها، ابزار سنجش و تأیید احتمالی محسوب می‌شود و در مرحله تغییر اجتماعی، معیار ارزیابی کارآمدی نسخه‌ها و اصلاح سیاست‌ها را فراهم می‌کند. تجربه بدون هماهنگی با عقل و اجتهاد، مستقل نیست و اعتبار نهایی نظریه‌ها از تعامل این سه رکن شکل می‌گیرد. این رویکرد، تجربه را به حلقه حیاتی وضعیت سنجی، ارزیاب و مکمل در علم اجتماعی اسلامی تبدیل می‌کند، در‌حالی‌که استقلال مطلق آن محدود شده و نقش آن در خدمت اهداف معرفتی و ارزشی مدل حکمی-اجتهادی است</span></span><span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:14.0pt"><span style="font-family:IRLotus"><span style="letter-spacing:-.2pt">.</span></span></span> One of the most important challenges and areas of conflict in the practical realization of Islamic social sciences is the epistemological ambiguity and the method of the Shtakhti of the place of experience in the models presented by the designers of religious science. This research, by analyzing documentary and library sources of religious science, examines the place of experience in the methodological model of jurisprudence and ijtihad in the production of Islamic social sciences in a descriptive-analytical manner and shows how experience in interaction with jurisprudence and religious ijtihad helps to discover reality, judge theories, and design social change. The findings indicate that from an epistemological perspective, experience is a window to a multi-layered and dynamic reality; empirical perceptions are relative and tentative, and their truth is established only in interaction with jurisprudence and ijtihad. Experience in this model is responsible for discovering reality, not constructing reality, and does not play a direct role in determining the desired human being, but rather enables the recognition of the researcher and the evaluation of theories. From a methodological perspective, experience plays a complementary and test role in the process of producing Islamic human science. In the stage of human description, it is researcher-centered, in the judgment of theories, it is a tool for measuring and verifying the possibility, and in the stage of social change, it provides a criterion for evaluating the effectiveness of prescriptions and policy reform. Experience is not independent without coordination with reason and ijtihad, and the final validity of theories is formed from the interaction of these three elements. This approach turns experience into a vital link in assessing, evaluating, and complementing the situation in Islamic social science, while its absolute independence is limited and its role is to serve the epistemological and value goals of the jurisprudential-ijtihad model. تجربه, تحلیل معرفت‌شناختی, تحلیل روش‌شناختی, علوم اجتماعی اسلامی, مدل حکمی-اجتهادی. Experience, epistemological analysis, methodological analysis, Islamic social sciences, jurisprudential-ijtihad model 45 78 http://frh.sccsr.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-499-2&slc_lang=fa&sid=1 Marzieh Abdoli Mesinan مرضیه عبدلی مسینان u.abdoli@gmail.com 10031947532846001841 10031947532846001841 No دانشگاه علوم پزشکی تهران