Fundamental Researches in Humanities

fa ظرفیت‌ها و محدودیت‌های مدل انسان اقتصادی متعارف و چشم‌انداز بازسازی آن در چهارچوب یک فرانظریه Capacities and Limitations of the Conventional Homo Economicus Model and Prospects for Its Reconstruction within a Metatheoretical Framework عمومى General پژوهشي Research مدل «انسان اقتصادی»<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">[1]</a> طی بیش از دو قرن، یکی از مبانی اصلی نظریه‌پردازی در اقتصاد متعارف بوده و با تأکید‌بر فردگرایی، عقلانیت ابزاری و منفعت‌طلبی، امکان صورت‌بندی منسجم، مدل‌سازی صوری و پیش‌بینی رفتار اقتصادی را فراهم ساخته است. بااین‌حال، فروکاستن انسان به کنشگری خوداتکا، محاسبه‌گر و منفعت‌جو، بخشی از ابعاد واقعی رفتار انسانی و مناسبات او با جامعه، طبیعت و ارزش‌ها را از قلمرو تحلیل اقتصادی خارج کرده است. از‌همین‌رو، رویکردهای هترودوکس، ازجمله اقتصاد رفتاری، نهادگرایی، اقتصاد اکولوژیکی و اقتصاد انسانی، هریک کوشیده‌اند بخشی از این محدودیت‌ها را جبران کنند؛ اما این رویکردها عمدتاً اصلاحاتی جزئی و ناظر به ابعادی خاص از انسان اقتصادی ارائه کرده‌اند و کمتر به بازسازی یکپارچه مبانی انسان‌شناختی اقتصاد پرداخته‌اند. مقاله حاضر با رویکردی فرانظریه‌ای و با استفاده از تحلیل انتقادی و مقایسه‌ای، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های مدل انسان اقتصادی متعارف و مهم‌ترین اصلاحات پیشنهادی در نظریه‌های رقیب را بررسی می‌کند. در این رویکرد، هدف نفی کامل سنت نظری موجود نیست، بلکه شناسایی سطح اعتبار هر نظریه و بازجایابی آن در چهارچوبی گسترده‌تر از مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی است. یافته اصلی پژوهش نشان می‌دهد که نظریه‌های موجود هریک بخشی از واقعیت چندبعدی انسان را توضیح می‌دهند، اما برای دستیابی به مدلی جامع‌تر، نیاز به فرانظریه‌ای وجود دارد که فردیت، عقلانیت، منافع، روابط اجتماعی، محیط طبیعی و ابعاد ارزشی و غایی کنش انسانی را در یک چهارچوب منسجم تلفیق کند. براین‌اساس، بهره‌گیری از منابع معرفتی اسلامی می‌تواند ظرفیت لازم برای بازسازی چنین الگویی را فراهم آورد؛ الگویی که در آن انسان اقتصادی، کنشگری مسئول در برابر خود، جامعه، طبیعت و خداوند است و از تصویری واقع‌گرایانه‌تر از خود و جهان مؤثر بر کنش اقتصادی برخوردار است. چنین بازسازی‌ای می‌تواند زمینه نظری لازم برای توسعه اقتصادی واقع‌گراتر، اخلاقی‌تر و جامع‌تر را فراهم سازد. <div> <hr align="left" size="1" width="33%" > <div id="ftn1"><a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a>. Homo Economicus.</div> </div> The model of Homo Economicus has constituted a central subject of mainstream economics for more than two centuries. By emphasizing individualism, instrumental rationality, and self-interest, it has provided a coherent foundation for formalization, mathematical modeling, and the prediction of economic behavior. Nevertheless, reducing the human being to a self-reliant, calculating, and self-interested agent has excluded important dimensions of actual human behavior, as well as the individual’s relations with society, nature, and values, from the scope of economic analysis. Accordingly, heterodox approaches—including behavioral economics, institutional economics, ecological economics, and humanistic economics—have each sought to address particular shortcomings of the conventional model. Yet these approaches have generally offered partial revisions focused on specific dimensions of economic behavior and have paid less attention to an integrated reconstruction of the anthropological foundations of economics.Using a metatheoretical approach and a critical-comparative method, this article examines both the capacities and limitations of the conventional model of economic man, together with the major revisions proposed by competing theories. The purpose of this approach is not to reject the existing theoretical tradition altogether, but rather to identify the domain of validity of each theory and to reposition it within a broader framework encompassing ontological, epistemological, and methodological foundations. The main finding of the study is that existing theories each capture particular aspects of the multidimensional reality of the human being; however, the development of a more comprehensive model requires a metatheory capable of integrating individuality, rationality, interests, social relations, the natural environment, and the normative and teleological dimensions of human action within a coherent framework. On this basis, drawing on Islamic sources of knowledge may provide the conceptual capacity required for such a reconstruction—one in which the economic agent is understood as a responsible actor in relation to the self, society, nature, and God, and as possessing a more realistic understanding of both the self and the world that shapes economic action. Such a reconstruction may provide the theoretical basis for the development of a more realistic, ethical, and comprehensive economics.   انسان اقتصادی, ظرفیت‌ها و محدودیت‌های انسان اقتصادی, مکاتب هترودوکس, فرانظریه, اقتصاد اسلامی. Homo Economicus, capacities and limitations of Homo Economicus, heterodox economics, metatheory, Islamic economics. 81 117 http://frh.sccsr.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-496-3&slc_lang=fa&sid=1 Ataollah Rafieiatani عطاءالله رفیعی آتانی 10031947532846001804 10031947532846001804 Yes