هوالعلیم
رسالت ما
علوم انسانی، در مقام دانشی که به تبیین، تفسیر، پیشبینی و جهتدهی به کنش انسانی در ساحت فردی و اجتماعی میپردازد، خود نیازمند تفکر مجدد در بنیانهای نظری، روششناسی و ملازمات نهادی خویش است. مجله تحقیقات بنیادین علوم انسانی بر این مبنا تأسیس شده است که علوم انسانی تنها هنگامی میتواند به افقهای نو در تبیین و مدیریت زندگی فردی و اجتماعی دست یابد که پیش از هر چیز، مورد پژوهش درجه دوم قرار گیرد؛ یعنی پژوهش درباره علوم انسانی برای پیشرفت تولید دانش در چارچوب علوم انسانی.
این مجله خود را در جایگاه نظریهپردازی «درباره علوم انسانی» میبیند و حوزه مأموریت آن به چهار لایه درهمتنیده تقسیم میشود:
۱. فلسفه و روششناسی علوم انسانی
در گام نخست، این مجله به مطالعه مبانی فلسفی یعنی مبانی معرفتشناختی و مبانی هستیشناختی علوم انسانی و دلالتهای روششناختی آن میپردازد. هدف، نهفقط توصیف روشها و مفاهیم رایج، بلکه نقد آنها، کشف مفروضات پنهان آنها، و امکانسنجی بدیلهای اسلامی در تولید نظریه است. به همین دلیل، این بخش ماهیتی درجه دوم دارد؛ چراکه موضوع آن نه پدیدههای انسانی، بلکه مفاهیم و ساختارهای نظری دانش علوم انسانی است. در این سطح، موضوع پژوهش مفروضات هستیشناختی، معرفتشناختی و روششناختی علوم انسانی است. اینکه آیا انسان را میتوان همانند اشیاء طبیعی مطالعه کرد؟ چه نوع رویکردهای روشی با ذات علوم انسانی سازگارترند؟ تفاوتهای بنیادین علوم انسانی با علوم طبیعی در چیست؟ چگونه میتوان یک روششناسی اسلامی برای علوم انسانی توسعه داد؟ این پرسشها به بررسی پیشفرضهای عمیق در هستیشناسی انسان، عینیت در علوم انسانی، و حدود و ظرفیتهای مفاهیم کلیدی چون عقلانیت، فردیت، جامعه و فرهنگ، معطوفاند.
۲. نظریههای بنیادین علوم انسانی
در لایه دوم، این مجله بستری است برای نقد نظریههای اساسی رایج در علوم انسانی از چشمانداز تاریخی، فلسفی، یا تمدنی. در اینجا، نقد بهمعنای نفی صرف نیست، بلکه بهمثابه «گشودگی به امکانات نظری دیگر» از جمله تولید علوم انسانی اسلامی، و طراحی چارچوبهای نو برای مواجهه با مسائل انسانی در جهان معاصر، خواهد بود. بر همین اساس، مسیر تولید علوم انسانی اسلامی نیز از دل مواجهه خلاق، چندلایه و انتقادی با این نظریات آغاز میشود؛ نه در تقابل هیجانی با سنتهای نظری غرب، بلکه در تلاش برای تأسیس رویکردهای ریشهدار در تجربه تاریخی، معرفتی و دینی ما.
۳. جامعهشناسی علوم انسانی
در گام سوم، مجله به بررسی ساخت اجتماعی تولید علوم انسانی میپردازد؛ از جمله نحوه نهادینهشدن این علوم در دانشگاهها، شبکههای قدرت معرفتی، تعاملات علم و فرهنگ، و افقهای بومیسازی علوم انسانی در بستر اجتماعی ایران. این حوزه، بهویژه از منظر جامعهشناسی علم و مطالعات فرهنگی علم، امکان آن را فراهم میسازد تا فهمی عمیقتر از موانع، فرصتها، و سازوکارهای تحول علوم انسانی در جهان غیرغربی پدید آید. زیرا تولید علوم انسانی، نه صرفاً یک پروژه فکری، بلکه فرآیندی اجتماعی و نهادی است. از این منظر، مطالعه فرآیندهای اجتماعی تولید، توزیع، مشروعیتبخشی و مصرف علوم انسانی در جامعه، ضرورتی اساسی برای بازسازی آن است. براین اساس در این حوزه، مقولاتی چون: جامعهشناسی علم و معرفت؛ مطالعات فرهنگی علم؛ بازتاب قدرت و ایدئولوژی در نظریهپردازی علوم انسانی؛ مطالعات تجربهشده بومیسازی در ایران و جهان اسلام؛ و تحلیل انتقادی جریانهای فکری در دانشگاهها و نهادهای پژوهشی مورد توجه خواهند بود.
۴. اقتصاد و مدیریت تولید و ترویج علوم انسانی
در لایه چهارم، توجه مجله معطوف به جنبههای نهادی و مدیریتی تولید و ترویج علوم انسانی است: چگونه میتوان سازماندهی بهینهتری برای تولید، انتشار، و ترویج علوم انسانی سامان داد؟ چه مدلهای اقتصادی، حکمرانی و سیاستگذاری میتوانند از پیشرفت علوم انسانی حمایت کنند؟ این پرسشها در پی طراحی نظامی از مدیریت معرفتاند که علوم انسانی را به نیروی مؤثر در مدیریت فردی و اجتماعی بدل سازد. روشن است که هرگونه تحول در علوم انسانی، نیازمند مدلهای نهادی، اقتصادی و مدیریتی سازگار با ماهیت آن است. از اینرو، در مجله تحقیقات بنیادین علوم انسانی، به مطالعاتی در حوزههای طراحی ساختارهای نهادی برای حمایت از تولید و ترویج علم انسانی؛ مدلهای اقتصادی و مالی پشتیبان پژوهش علوم انسانی؛ تحلیل سیاستهای علم، آموزش عالی و نوآوری با محوریت علوم انسانی؛ بررسی چگونگی مشارکت علوم انسانی در حل مسائل ملی و اجتماعی، حکمرانی دانش؛ جایگاه علوم انسانی در سیاستگذاری عمومی و نقد عقلانیتهای بروکراتیک در مدیریت علوم انسانی توجه میشود. این حوزه، پیوند مستقیمی با سیاستگذاری علم و نیز طراحی نظام ملی نوآوری در علوم انسانی دارد و نقش آن در افزایش اثربخشی، استمرار و عمومیسازی تولید علوم انسانی غیرقابل انکار است.
۵. رسالت تمدنی مجله
مجله تحقیقات بنیادین علوم انسانی نهتنها یک بستر تخصصی برای نشر مقالات علمی در این حوزههاست، بلکه خود را بهمثابه بخشی از پروژه کلان بازسازی علوم انسانی در جهان اسلام میداند. پروژهای که به دنبال آن است که:
علوم انسانی را از وضعیت مصرفی و ترجمهمحور خارج کند؛
پیوند آن را با میراث معرفتی اسلامی و زمینههای اجتماعی معاصر بازیابی نماید؛
و امکانی فراهم آورد برای شکلگیری علوم انسانی اسلامی، بومی و تمدنساز.
در این افق، پژوهش بنیادین نه فعالیتی صرفاً نظری و انتزاعی، بلکه پیششرط تولید دانشی موثر در زیستبوم فکری و اجتماعی ما است. در این مسیر، بومیسازی و تولید علوم انسانی با رویکرد اسلامی دو هدف اساسی و همافزا به شمار میروند. بومیسازی نه بهمعنای طرد دانش جهانی، بلکه بهمعنای تنسیق و بازتولید آن در بافت تاریخی، فرهنگی و ارزشی جامعه ماست. رویکرد اسلامی نیز کوششی است برای احیای ظرفیتهای معرفتی تمدن اسلامی، بهویژه در مواجهه با مسائل انسان معاصر. در این میان، علوم انسانی اسلامی نه یک پروژه ایدئولوژیک، بلکه یک امکان نظری و پژوهشی برای توسعه پارادایمهای نوین است که از دل مبانی اسلامی و تجربه تاریخی ـ فرهنگی ما سر برمیآورد .مجله «تحقیقات بنیادین علوم انسانی» بر آن است تا بستری برای تلاقی این تلاشها فراهم آورد؛ جایی برای گفتوگوی متفکران، پژوهشگران و اندیشهورزان درباره چیستی و چگونگی علوم انسانی، و گامی در جهت بنای نظری تمدن نوین اسلامی. مجله تحقیقات بنیادین علوم انسانی خود را متعهد میداند به بازاندیشی در علوم انسانی از منظرهای فلسفی، انتقادی، جامعهشناختی و نهادی و نیز اقتصادی با هدف گشودن افقهایی برای تولید علوم انسانی اسلامی، بومی و کارآمد. باور ما این است که آینده علوم انسانی، نه در تکرار چارچوبهای وارداتی، و نه در ظاهرگراییهای افراطی، بلکه در گفتوگویی خلاق با مبانی دینی، تجربه تاریخی، واقعیت امروز و ضرورتهای تمدنی آینده جامعه ما رقم خواهد خورد.
امید است مجله از این شماره به بعد، آغازگر موجی نو از تأملات بنیادین، نقدها و نوآوریهای علمی در این عرصه باشد.
ما از همه پژوهشگران، منتقدان اجتماعی و سیاستگذاران حوزه علم انسانی دعوت میکنیم تا در این مسیر با ما همراه شوند: مسیری که بهسوی تولید علوم انسانیِ واقعیتر، حکیمانهتر، انسانیتر و متناسب با مبانی و آرمانهای جامعه اسلامی گشوده میشود.
|