Fundamental Researches on Humanities

fa واکاوی نقش مبانی پیشینی در شکل‌گیری واگرایی میان پارادایم‌های برهانی و تبیینی: مطالعه تطبیقی دین‌پژوهی در آرای جوادی آملی و دورکیم Analyzing the Role of A priori Foundations in the Formation of Divergence between Demonstrative and Explanatory Paradigms: A Comparative Study of Religious Studies in the Thoughts of Javadi Amoli and Durkheim تخصصي Special علمی ترویجی Promotional science این پژوهش به بررسی تطبیقی و انتقادی نسبت میان دو رویکرد مهم در مطالعه دین، یعنی روش «برهانی» با تأکید بر آرای آیت‌الله جوادی آملی و روش «تبیینی» با محوریت دیدگاه‌های امیل دورکیم می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که اختلاف میان نظریه‌های دین غالباً نه از داده‌های تجربی، بلکه از مبانی پیشینی و اصول پارادایمیک آن‌ها ناشی می‌شود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر می‌کوشد بنیان‌های مفهومی‌ای را واکاوی کند که به واگرایی این دو رویکرد در فهم و صورت‌بندی پدیده دین انجامیده است. این مطالعه با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، در قالب تحلیلی فراروش‌شناختی سامان یافته و داده‌های آن ازطریق منابع کتابخانه‌ای و آثار دست‌اول استخراج شده است. تحلیل‌ها براساس سه شاخص بنیادین هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پارادایم برهانی دین را حقیقتی عینی و متافیزیکی مبتنی بر اصالت وجود تلقی می‌کند، درحالی‌که پارادایم تبیینی آن را به سطح واقعیت اجتماعی و بازنمایی‌های جمعی فرو می‌کاهد. این تفاوت مبنایی موجب می‌شود هر پارادایم پیشاپیش حدود و نحوه شناخت دین را در چهارچوب مفروضات نظری خود تعیین کند. بررسی انتقادی این وضعیت نشان می‌دهد که تثبیت مرزهای سخت میان این دو رویکرد می‌تواند به تقلیل‌گرایی و نوعی امپریالیسم روش‌شناختی بینجامد. بر‌این‌اساس، پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که به‌جای طرد متقابل این پارادایم‌ها، چهارچوبی فراروش‌شناختی اتخاذ شود که در آن روش برهانی در تبیین حقیقت دین و روش تبیینی در تحلیل ابعاد اجتماعی و تاریخی آن به‌صورت مکمل به‌کار گرفته شوند.   This research deals with a comparative and critical examination of the relationship between two important approaches in the study of religion, namely the “demonstrative” method with an emphasis on the thoughts of Ayatollah Javadi Amoli and the “explanatory” method with a focus on the views of Emile Durkheim. The main issue of the research is that the differences between theories of religion often arise not from empirical data, but from their a priori foundations and paradigmatic principles. Therefore, the present research attempts to analyze the conceptual foundations that have led to the divergence of these two approaches in understanding and formulating the phenomenon of religion. This study is organized in a meta-methodological analysis format with a qualitative approach and using descriptive-analytical and comparative methods, and its data has been extracted through library resources and primary works. The analyses have been conducted based on three fundamental indicators of ontology, anthropology, and epistemology. The findings show that the demonstrative paradigm considers religion as an objective and metaphysical truth based on the originality of existence, while the explanatory paradigm reduces it to the level of social reality and collective representations. This fundamental difference causes each paradigm to determine in advance the limits and manner of knowing religion within the framework of its theoretical assumptions. A critical examination of this situation shows that establishing hard boundaries between these two approaches can lead to reductionism and a kind of methodological imperialism. Accordingly, the present study suggests that instead of mutually rejecting these paradigms, a meta-methodological framework should be adopted in which the demonstrative method in explaining the truth of religion and the explanatory method in analyzing its social and historical dimensions are used complementary.   پارادایم برهانی, پارادایم تبیینی, دین‌پژوهی, جوادی آملی, امیل دورکیم, مبانی هستی‌شناختی, انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی, تحلیل فراروش‌شناختی. Demonstrative paradigm, explanatory paradigm, religious studies, Javadi Amoli, Emile Durkheim, ontological, anthropological, and epistemological foundations, meta-methodological analysis 185 225 http://frh.sccsr.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-397-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammadmohsen Tohidinia محمدمحسن توحیدی نیا Tohidinia.mm@ut.ac.ir 0009-0002-9908-5384 Yes Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran. Raziyeh Joodaki راضیه جودکی r.joodaki@stu.qom.ac.ir 0009-0009-3915-1694 No