Fundamental Researches on Humanities

fa سیر تطوّر اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه و مرجعیت آن در علوم انسانی در سنت تفسیری مسلمانان (از عصر نزول تا روزگار معاصر) The Evolution of the Qur'an's Interaction with Contemporary Culture and Its Role in the Transformation of the Humanities within the Muslim Interpretive Tradition (From the Age of Revelation to the Modern Era) تخصصي Special پژوهشي Research مسئلهٔ «نسبت قرآن با فرهنگ زمانه» و نوع تعامل میان آن دو در دهه‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی قرآن‌پژوهی تبدیل شده است. در‌حالی‌که برخی از مستشرقان بر‌مبنای روش نقد تاریخی، از «تأثیرپذیری» و «اقتباس» قرآن از ادیان و سنت‌های پیشین سخن گفته‌اند، این پرسش در درون سنت اسلامی نیز از منظرهایی چون «لسان قوم»، «عرف عرب» و «اسالیب بلاغی قرآن» مطرح بوده است. پذیرش یا انکار هر‌نوع تعامل قرآن با فرهنگ زمانه، تأثیر مستقیم بر مرجعیت علمی قرآن بر علوم انسانی دارد. هدف مقاله حاضر بازسازی سیر تاریخی اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه در سنت تفسیری مسلمانان، از عصر نزول تا روزگار معاصر و تأثیر آن بر علوم انسانی است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تاریخی-مضمونی است و داده‌ها بر پایهٔ مطالعهٔ تفاسیر کلیدی در چهار دورهٔ اصلی گردآوری شده‌اند: ۱. دورهٔ نخست، از عصر نزول تا پایان قرن چهارم، که تعامل در سطح لغوی و عرفی و پاسخ به اتهامات مشرکان است؛ ۲. دورهٔ دوم، قرون پنجم تا نهم، با رویکرد بلاغی-عقلانی در آثاری چون الکشاف و مفاتیح الغیب؛ ۳. دورهٔ سوم، قرون دهم تا سیزدهم، تثبیت قاعدهٔ «لسان قوم» در تفاسیر مدرسه‌ای؛ ۴. دورهٔ معاصر، با صورت‌بندی‌های جدید در آراء مفسران سنتی-اصلاحی و نواندیشان هرمنوتیکی و در‌نهایت اثبات حجیت و دوام مرجعیت علمی قرآن برای علوم انسانی. یافته‌ها نشان می‌دهد که اندیشه تعامل، ریشه‌ای در میراث تفسیری مسلمانان دارد و از سطح توضیح عرفی به سطح قاعدهٔ تفسیری و سپس نظریهٔ هرمنوتیکی ارتقا یافته است. ازجمله آثار مهم این تعامل، تداوم مرجعیت علمی قرآن در زمینه‌های مختلف دانش و معرفت بشری است. نوشتار حاضر، در پایان، از قرائتی تحت‌عنوان «تعامل هدایت‌گر قرآن با فرهنگ» دفاع می‌کند که براساس آن، قرآن در سطح زبان و بیان با فرهنگ زمانه همراه است، اما در سطح پیام و مقاصد، هدایت‌گر و نقاد همان فرهنگ باقی می‌ماند.   The issue of "the relationship between the Qur'an and contemporary culture" and the nature of their interaction has become a central focus of Qur'anic studies in recent decades. While some Orientalists, based on historical-critical methods, have spoken of the Qur'an's "influence" and "borrowing" from previous religions and traditions, this question has also been raised within the Islamic tradition from perspectives such as the "language of the people" (lisān al-qawm), "Arab custom" (ʿurf al-ʿarab), and the "rhetorical styles of the Qur'an." Accepting or denying any form of interaction between the Qur'an and contemporary culture directly affects the Qur'an's scholarly authority over the humanities. This article aims to reconstruct the historical development of the idea of the Qur'an's interaction with contemporary culture within the Muslim interpretive tradition, from the age of revelation to the modern era, and its impact on the humanities. The research method is descriptive-analytical with a historical-thematic approach, and data have been collected based on the study of key Qur'anic commentaries (tafsīr) across four main periods: (1) The first period, from the age of revelation to the end of the 4th century AH, during which interaction occurs at the lexical and customary level and responds to the accusations of the polytheists; (2) The second period, from the 5th to the 9th century AH, featuring a rhetorical-rational approach in works such as Al-Kashshāf and Mafātīḥ al-Ghayb; (3) The third period, from the 10th to the 13th century AH, which consolidates the principle of "the language of the people" in scholastic commentaries; (4) The contemporary period, with new formulations in the views of traditional-reformist commentators and hermeneutic modernists, ultimately proving the authority and enduring scholarly validity of the Qur'an for the humanities. The findings indicate that the idea of interaction has roots in the Muslim interpretive heritage and has evolved from the level of customary explanation to that of an interpretive principle and then to a hermeneutic theory. One of the significant outcomes of this interaction is the continued scholarly authority of the Qur'an across various fields of human knowledge. Finally, this article defends a reading of "the Qur'an's guiding interaction with culture," according to which the Qur'an aligns itself with contemporary culture at the level of language and expression, while remaining guiding and critical of that same culture at the level of message and objectives.   قرآن, فرهنگ زمانه, لسان قوم, تفسیر, تاریخ‌مندی, تعامل هدایت‌گر, علوم انسانی, مرجعیت علمی. Qur'an, contemporary culture, language of the people (lisān al-qawm), interpretation (tafsīr), historicity, guiding interaction, humanities, scholarly authority. 111 148 http://frh.sccsr.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-434-3&slc_lang=fa&sid=1 Leila Ramazannia Samakoush لیلا رمضان نیا سماکوش samakoosh60@gmail.com Yes Mohammad Sharifi محمد شریفی m.sharifi@yazd.ac.ir orcid.org/0000-0002-5127-5042 No Seyyed Qasem Hosseini سید قاسم حسینی g.hosseni@quran.ac.ir 0000-0001-5557-7358 No