Fundamental Researches in Humanities

fa نسبتِ مفروضات متافیزیکی و نظریات علمی در مرحله شکل‌گیری نظریه The relationship between metaphysical assumptions and scientific theories in the theory formation stage تخصصي Special پژوهشي Research نسبت میان فیزیک و متافیزیک، یا به‌طور عام‌تر، نسبت میان نظریه‌های علمی و مفروضات فلسفی، از مسائل دیرپای فلسفه علم است. مسئله اصلی در این بحث آن است که مفروضات فلسفی چه نقشی در شکل‌گیری نظریه‌های علمی ایفا می‌کنند و آیا می‌توان از مبانی متافیزیکی و فلسفی مشخصی به نظریه‌ای علمی متمایز رسید. این مقاله با طرح این مسئله، الگوی حکمی-اجتهادی علوم انسانی اسلامی عبدالحسین خسروپناه را به‌عنوان نمونه‌ای معاصر از تلاش برای تبیین نسبت میان مبانی فلسفی و نظریه علمی بررسی می‌کند. بررسی تقریرهای مختلف این الگو، از صورت‌بندی اولیه آن تا مباحث متأخر درباره رئالیسم پنجره‌ای و رئالیسم شبکه‌ای، نشان می‌دهد که اگرچه نقش مبانی غیرتجربی در علم و امکان تکثر معرفتی مورد تأکید قرار می‌گیرد، سازوکار دقیق تأثیرگذاری این مبانی بر تکوین نظریه علمی همچنان نیازمند تبیین است. در پاسخ به این مسئله، مقاله پیشنهاد می‌کند که میان دو گونه مفروضات فلسفی تمایز گذاشته شود: نخست، مفروضات تکوینی که شرط امکان شکل‌گیری نظریه علمی و درهم‌تنیده با چهارچوب مفهومی آن‌اند؛ و دوم، مفروضات فرانظری که افقی برای فهم، تفسیر، نقد و ارزیابی نظریه‌های علمی فراهم می‌کنند. این تمایز، ضمن حفظ نقش بنیادین فلسفه در علم، از خلط میان سطوح مختلف تأثیرگذاری مفروضات فلسفی بر نظریه علمی جلوگیری می‌کند و نشان می‌دهد که تکثر فلسفه‌ها الزاماً به تکثر نظریه‌های علمی نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند به تکثر افق‌های فرانظری برای فهم و ارزیابی نظریه‌ها منجر شود. The relationship between physics and metaphysics, or more generally between scientific theories and philosophical assumptions, is a longstanding problem in the philosophy of science. The central issue concerns the role philosophical assumptions play in the formation of scientific theories and whether a distinctive scientific theory can be derived from specific metaphysical and philosophical foundations. Taking this problem as its point of departure, this article examines Abdolhossein Khosrowpanah’s Hakimi–Ijtihadi Model of Islamic Humanities as a contemporary Iranian example of an attempt to explain the relationship between philosophical foundations and scientific theory. An examination of different formulations of the model, from its initial formulation to later discussions of Window Realism and Network Realism, shows that although the role of non-empirical foundations in science and the possibility of epistemic plurality are emphasized, the precise mechanism through which these foundations influence the formation of scientific theories remains in need of clarification. In response, the article proposes a distinction between two types of philosophical assumptions: first, constitutive assumptions, which are conditions for the formation of scientific theories and are intertwined with their conceptual frameworks; and second, meta-theoretical assumptions, which provide a horizon for understanding, interpreting, criticizing, and evaluating scientific theories. The article's central thesis is that the dual role of philosophy in science can be properly explained only by distinguishing between “the constitution of theory” and “meta-theoretical guidance.” This distinction preserves the foundational role of philosophy in science, prevents the conflation of different levels at which philosophical assumptions influence scientific theories, and shows that philosophical plurality need not result in a plurality of scientific theories but may instead generate a plurality of meta-theoretical horizons for understanding and evaluating them.   متافیزیک, مفروضات غیرتجربی, کوهن, پارادایم, علم دینی, فرانظریه, رئالیسم پنجره‌ای. Metaphysics, Non-Experimental Assumptions, Kuhn, Paradigm, Khosropanah, Religious Science, Metatheory, Window Realism. 11 45 http://frh.sccsr.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-488-1&slc_lang=fa&sid=1 Amir hajizadeh امیر حاجی زاده amireshahrivar@gmail.com 10031947532846001801 10031947532846001801 Yes