fa مدل مفهومی در پژوهش‌های علوم رفتاری: تحلیل انتقادی ادبیات و صورت‌بندی نظری تخصصي Special پژوهشي Research <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:18pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span lang="FA" style="font-size:13.0pt"><span style="font-family:IRLotus"><span style="letter-spacing:-.1pt">مدل مفهومی از مفاهیم پرکاربرد در پژوهش‌های علوم رفتاری است، اما درباره تعریف، جایگاه و نسبت آن با مفاهیمی مانند نظریه، چهارچوب نظری، سازه و متغیر، هنوز ابهام روش‌شناختی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی ادبیات، تبیین جایگاه مدل مفهومی در فرایند پژوهش و ارائه صورت‌بندی نظری منسجم از آن انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل اسنادی انجام گرفت و منابع مرتبط با فلسفه علم، روش‌شناسی پژوهش، علوم رفتاری، سیستم‌های اطلاعاتی و مدل‌سازی علمی، به‌صورت تطبیقی و مفهومی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که مدل مفهومی صرفاً نمودار روابط میان متغیرها یا معادل چهارچوب نظری نیست، بلکه بازنمایی انتزاعی، نظام‌مند و هدفمند از یک پدیده است که با سازمان‌دهی مفاهیم، سازه‌ها و روابط نظری، امکان فهم، توصیف، تبیین و تحلیل آن را فراهم می‌کند. همچنین، مدل مفهومی در علوم رفتاری خانواده‌ای از بازنمایی‌های نظری با گونه‌های متنوع و جایگاهی واسط میان مبانی نظری و پژوهش تجربی است. حاصل پژوهش، ارائه تعریف تلفیقی و اصولی برای تدوین و ارزیابی مدل‌های مفهومی است که قابلیت کاربرد در پژوهش‌های تجربی، نظری، اسنادی و مطالعات اسلامی را دارد</span></span></span><span dir="LTR" style="font-size:13.0pt"><span style="letter-spacing:-.1pt">.</span></span><span lang="FA" style="font-size:13.0pt"><span style="font-family:IRLotus"><span style="letter-spacing:-.1pt"></span></span></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; <span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:kashida"><span style="text-kashida:0%"><span style="line-height:13.0pt"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">The conceptual model is one of the widely used concepts in behavioral science research; however, methodological ambiguity remains regarding its definition, status, and relationship to concepts such as theory, theoretical framework, construct, and variable. The present study aimed to critically analyze the literature, elucidate the position of the conceptual model within the research process, and provide a coherent theoretical formulation of the concept. This qualitative study employed a documentary analysis approach, drawing on sources in the philosophy of science, research methodology, behavioral sciences, information systems, and scientific modeling, which were analyzed comparatively and conceptually. The findings indicated that a conceptual model is not merely a diagram depicting relationships among variables, nor is it synonymous with a theoretical framework. Rather, it is an abstract, systematic, and purposeful representation of a phenomenon that facilitates its understanding, description, explanation, and analysis through the organization of concepts, constructs, and theoretical relationships. Furthermore, in the behavioral sciences, conceptual models constitute a family of theoretical representations with diverse forms and occupy an intermediate position between theoretical foundations and empirical research. The study culminated in an integrated and principled definition of the conceptual model, along with criteria for its development and evaluation, with applicability to empirical, theoretical, documentary, and Islamic studies<span style="letter-spacing:-.2pt">.</span></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; مدل مفهومی, تحلیل مفهومی, چهارچوب نظری, نظریه, روش‌شناسی پژوهش, علوم رفتاری. Conceptual Model, Conceptual Analysis, Theoretical Framework, Theory, Research Methodology, Behavioral Sciences. 111 158 http://frh.sccsr.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-426-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Sadegh Shojaei محمد صادق شجاعی msshojaee49@gmail.com 10031947532846001834 0009-0007-4480-8932 Yes جامعه المصطفی العالمیه