دوره 11، شماره 1 - ( 3-1404 )
جلد 11 شماره 1 صفحات 148-111 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ramazannia Samakoush L, Sharifi M, Hosseini S Q. The Evolution of the Qur'an's Interaction with Contemporary Culture and Its Role in the Transformation of the Humanities within the Muslim Interpretive Tradition (From the Age of Revelation to the Modern Era). فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی 2025; 11 (1) :111-148
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-673-fa.html
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-673-fa.html
رمضان نیا سماکوش لیلا، شریفی محمد، حسینی سید قاسم. سیر تطوّر اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه و مرجعیت آن در علوم انسانی در سنت تفسیری مسلمانان (از عصر نزول تا روزگار معاصر). فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. 1404; 11 (1) :111-148
چکیده: (19 مشاهده)
مسئلهٔ «نسبت قرآن با فرهنگ زمانه» و نوع تعامل میان آن دو در دهههای اخیر به یکی از محورهای اصلی قرآنپژوهی تبدیل شده است. درحالیکه برخی از مستشرقان برمبنای روش نقد تاریخی، از «تأثیرپذیری» و «اقتباس» قرآن از ادیان و سنتهای پیشین سخن گفتهاند، این پرسش در درون سنت اسلامی نیز از منظرهایی چون «لسان قوم»، «عرف عرب» و «اسالیب بلاغی قرآن» مطرح بوده است. پذیرش یا انکار هرنوع تعامل قرآن با فرهنگ زمانه، تأثیر مستقیم بر مرجعیت علمی قرآن بر علوم انسانی دارد. هدف مقاله حاضر بازسازی سیر تاریخی اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه در سنت تفسیری مسلمانان، از عصر نزول تا روزگار معاصر و تأثیر آن بر علوم انسانی است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تاریخی-مضمونی است و دادهها بر پایهٔ مطالعهٔ تفاسیر کلیدی در چهار دورهٔ اصلی گردآوری شدهاند: ۱. دورهٔ نخست، از عصر نزول تا پایان قرن چهارم، که تعامل در سطح لغوی و عرفی و پاسخ به اتهامات مشرکان است؛ ۲. دورهٔ دوم، قرون پنجم تا نهم، با رویکرد بلاغی-عقلانی در آثاری چون الکشاف و مفاتیح الغیب؛ ۳. دورهٔ سوم، قرون دهم تا سیزدهم، تثبیت قاعدهٔ «لسان قوم» در تفاسیر مدرسهای؛ ۴. دورهٔ معاصر، با صورتبندیهای جدید در آراء مفسران سنتی-اصلاحی و نواندیشان هرمنوتیکی و درنهایت اثبات حجیت و دوام مرجعیت علمی قرآن برای علوم انسانی. یافتهها نشان میدهد که اندیشه تعامل، ریشهای در میراث تفسیری مسلمانان دارد و از سطح توضیح عرفی به سطح قاعدهٔ تفسیری و سپس نظریهٔ هرمنوتیکی ارتقا یافته است. ازجمله آثار مهم این تعامل، تداوم مرجعیت علمی قرآن در زمینههای مختلف دانش و معرفت بشری است. نوشتار حاضر، در پایان، از قرائتی تحتعنوان «تعامل هدایتگر قرآن با فرهنگ» دفاع میکند که براساس آن، قرآن در سطح زبان و بیان با فرهنگ زمانه همراه است، اما در سطح پیام و مقاصد، هدایتگر و نقاد همان فرهنگ باقی میماند.
واژههای کلیدی: قرآن، فرهنگ زمانه، لسان قوم، تفسیر، تاریخمندی، تعامل هدایتگر، علوم انسانی، مرجعیت علمی.
فهرست منابع
1. قرآن کریم.
2. آلوسی، محمودبنعبدالله (۱۴۱۵ ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. ج ۲، ۴، ۱۲، ۱۴ و ۱۵. بیروت: دار الکتب العلمیة.
3. ابنعاشور، محمدبنطاهر (۱۹۸۴ م / ۱۴۰۴ ق). التحریر و التنویر. ج ۱ و ۲۷. تونس: الدار التونسیة للنشر.
4. ابنعطیه اندلسی، عبدالحقبنغالب (۱۴۲۲ ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. ج ۵. بیروت: دار الکتب العلمیة.
5. ابنمنظور، محمدبنمکّی (۱۴۱۴ ق). لسان العرب. ج ۹. بیروت: دارصادر.
6. ابوحیان اندلسی، محمدبنیوسف (۱۴۲۰ ق). البحر المحیط فی التفسیر. ج ۲ و ۴. بیروت: دار الفکر.
7. ابوزید، نصر حامد (۲۰۰۴ م). مفهوم النص: دراسة فی علوم القرآن. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
8. الأخفش، سعیدبنمسعدة (بیتا. معانی القرآن. ج ۱. بیجا: بینا.
9. امین بانوی اصفهانی، سیده نصرت (۱۳۶۱). مخزن العرفان در تفسیر القرآن. ج ۱. تهران: نهضت زنان مسلمان.
10. بغوی، حسینبنمسعود (۱۴۲۰ ق). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. ج ۴. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
11. بلاغی، محمدجواد (۱۴۲۰ ق). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. ج ۱. قم: بنیاد بعثت.
12. بنت الشاطی، عائشه عبدالرحمن (۱۹۶۰ م). الإعجاز البیانی للقرآن و سر الجمال. قاهره: دارالمعارف.
13. بیضاوی، عبداللهبنعمر (۱۴۱۸ ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. ج ۱-۲. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
14. پارسانیا، حمید (1391). تحول در علوم انسانی (مجموعه مصاحبهای همایش تحول در علوم انسانی). ج 3. قم: کتاب فردا.
15. جعفری، محمدرضا (۱۳۹۲). نظریه بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن کریم در آرای مفسران از آغاز تاکنون. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
16. جعفری، یعقوب (۱۳۸۸). تفسیر کوثر. ج ۲. قم: هجرت.
17. جلیلی، سیدهدایت (۱۳۸۹). روششناسی تفاسیر موضوعی قرآن. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
18. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). تفسیر تسنیم. ج ۱. قم: اسرا.
19. حقی بروسوی، اسماعیل (بیتا). تفسیر روح البیان. ج ۹ و ۱۰. بیروت: دار الفکر.
20. حقیقت، سیدصادق (1385). مبانی، اصول و اهداف سیاست خارجی دولت اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
21. خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۹۳). دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی. ج ۲. تهران: دوستان.
22. الخولی، امین (۱۳۷۱ ق). التفسیر. قاهره: دارالمعارف.
23. دروزه، محمد عزه (۱۳۸۳ ق). التفسیر الحدیث. ج ۷. قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
24. دکتر سها (۱۳۹۳). نقد قرآن. چ ۲. بیجا: بینا.
25. رازی، حسینبنعلی (ابوالفتوح) (۱۴۰۸ ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. ج ۱۲. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
26. رضایی، حسنرضا (۱۳۸۸). «مستشرقان و تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ زمانه»، قرآنپژوهی خاورشناسان، ۴ (۶).
27. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1392). منطق تفسیر قرآن 4. قم: مرکز بینالملی ترجمه و نشر المصطفی (ص).
28. زمخشری، محمودبنعمر (۱۴۰۷ ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل. ج ۲ و ۴. چ ۲. بیروت: دار الکتب العربی.
29. سروش، عبدالکریم (۱۳۷۸). بسط تجربهٔ نبوی. تهران: صراط.
30. دکتر سها (۱۳۹۳). نقد قرآن. چ ۲. بیجا: بینا.
31. شبر، سیدعبدالله (۱۴۰۷ ق). الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین. ج ۱. کویت: مکتبة الالفین.
32. شریف لاهیجی، محمدبنعلی (۱۳۷۲). تفسیر شریف لاهیجی. ج ۱. تهران: دفتر نشر داد.
33. شریعتی، محمدتقی (بیتا). تفسیر نوین. چ ۴. تهران: شرکت سهامی انتشار.
34. شهرستانی، سیدهبةالدین الحسینی (۱۹۶۵ م). الهیئة و الإسلام. مترجم: سیدهادی خسروشاهی، نجف: مطبعة الآداب.
35. صدر، محمدباقر (1393). اقتصادنا. ج 1. ترجمه محمدمهدی برهانی، قم: پژوهشگاه علمی-تخصصی شهید صدر (دار الصدر).
36. طبرسی، فضلبنحسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ج ۱۰. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
37. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۷۰). المیزان فی تفسیر القرآن. مترجم: سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
38. طبری، ابوجعفر محمدبنجریر (۱۴۱۲ ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. ج ۳. بیروت: دارالمعرفه.
39. طالقانی، سیدمحمود (۱۳۴۲). پرتوی از قرآن. ج ۱. تهران: شرکت سهامی انتشار.
40. طنطاوی، سیدمحمد (۱۴۱۲ ق). الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم. ج ۲۴. چ ۴. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
41. عاملی، علیبنحسین. (۱۴۱۳ ق). الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز. ج ۱. قم: دار القرآن الکریم.
42. عبده، محمد (۱۳۷۷). تفسیر جزء عم. ج ۱. مترجم: محمدرضا جلالی نائینی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
43. عجیلی (جمل)، سلیمانبنعمر (۱۴۱۶ ق). الفتوحات الالهیة بتوضیح تفسیر الجلالین للدقائق الخفیة. ج ۱. بیروت: دار الکتب العلمیة.
44. علویمهر، حسین (۱۳۸۴). آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
45. فاضل، جمالالدین مقدادبنعبدالله. (۱۳۸۰ ش /۱۴۲۲ ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. ج ۲. قم: مکتب نوید اسلام.
46. فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمدبنعمر (۱۴۲۰ ق). مفاتیح الغیب. ج ۷، ۲۶، ۲۹ و ۳۰. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
47. فراستخواه، مقصود (۱۳۹۶). زبان قرآن. تهران: علمی-فرهنگی.
48. الفرّاء، ابوزکریا یحییبنزیاد (بیتا). معانی القرآن. ج ۲. قاهره: مطبعة دارالکتب المصریة.
49. فضلالرحمن ملک (۱۹۸۲ م). اسلام و مدرنیته: تحولی در سنت فکری. مترجم: حسن یوسفزاده. تهران: طرح نو.
50. قفّال شاشی، محمدبنعلی (۱۴۰۰ ق). تفسیر القفّال. ج ۱. بیجا: بینا.
51. قرطبی، محمدبناحمد (۱۴۱۷ ق). الجامع لأحکام القرآن. ج ۳، ۱۶، ۱۸ و ۲۰. بیروت: دار الفکر.
52. قطب، سیدبنابراهیم شاذلی (۱۴۱۲ ق). فی ظلال القرآن. ج ۱ و ۶. چ ۱۷. بیروت-قاهره: دار الشروق.
53. قمی مشهدی، محمدبنمحمدرضا (۱۳۶۸). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. ج ۲. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
54. کاشانی، فتحاللهبنشکرالله (۱۳۳۶). تفسیر کبیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. ج ۲. تهران: کتابفروشی علمی.
55. کاشفی سبزواری، حسینبنعلی (۱۳۶۹). مواهب علّیه (تفسیر حسینی). تهران: سازمان چاپ و انتشارات اقبال.
56. گلدزیهر، ایگناز (۱۹۱۰). مطالعات محمدی. مترجم: محمد رؤوف. تهران: دانشگاه تهران.
57. گلدزیهر، ایگانز (1357). درسهایی درباره اسلام (ترجمه العقیده و الشریعه فی الاسلام). ترجمه علینقی منزوی، چ ۲، بیجا: انتشارات کمانگیر.
58. مجتبوی، سیدجلالالدین (1363). فلسفه در ایران (مجموعه مقالات فلسفی در ایران). تهران: انتشارات حکمت.
59. مجتهد شبستری، محمد (۱۳۷۹). هرمنوتیک، کتاب و سنت. تهران: طرح نو.
60. مراغی، احمدبنمصطفی (بیتا). تفسیر المراغی. ج ۷، ۱۳، ۲۳، ۲۷ و ۲۹. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
61. مقدس اردبیلی، احمدبنمحمد (بیتا). زبدة البیان فی احکام القرآن. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
62. مغنیه، محمدجواد (۱۴۲۴ ق). تفسیر الکاشف. ج ۱. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
63. معرفت، محمدهادی (۱۴۱۵ ق). التمهید فی علوم القرآن. ج ۱. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
64. مصباح یزدی، محمدتقی (1394). قرآنشناسی، ج 2(معارف قرآن 6) تحقیق غلامعلی عزیزی کیا. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
65. مطهری، مرتضی (بیتا). آشنایی با قرآن. ج ۱. تهران: صدرا.
66. میبدی، رشیدالدین احمد بن ابیسعد (۱۳۷۱). کشف الاسرار و عدة الابرار. ج ۱، ۸ و ۹. چ ۵. تهران: انتشارات امیرکبیر.
67. وات، مونتگمری (۱۳۸۲). محمد در مکه. ج ۱. مترجم: محمد زرقانی. تهران: انتشارات معارف.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
