دوره 10، شماره 4 - ( 12-1403 )
جلد 10 شماره 4 صفحات 238-201 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Sabzehei M T, Roshanpour A. The Critique of Positivism in Sociology: An Analysis of Ontological, Epistemological, and Methodological Limitations with Emphasis on Critical Approaches. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی 2025; 10 (4) :201-238
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-676-fa.html
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-676-fa.html
سبزهای محمدتقی، روشنپور امین. واکاوی انتقادی پوزیتیویسم در جامعهشناسی: محدودیتهای هستیشناختی، معرفتشناختی و روششناختی از منظر مکاتب انتقادی. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. 1403; 10 (4) :201-238
دانشگاه بوعلی سینا همدان
چکیده: (41 مشاهده)
پوزیتیویسم بهعنوان یکی از جریانهای اصلی نظری و روششناختی جامعهشناسی مدرن، از آغاز شکلگیری تاکنون موردتوجه و نقد گسترده قرار داشته است. این رویکرد با تأکید بر الگوگیری از علوم طبیعی، تجربهگرایی و کمّیسازی، در پی ارائه شناختی عینی و قانونمند از پدیدههای اجتماعی است. بااینحال، محدودیتهای آن موجب شد تا مکاتب فلسفی و جامعهشناختی مختلف انتقادات بنیادینی بر آن وارد کنند. پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش اسنادی و تحلیل انتقادی، این نقدها را دستهبندی و بررسی کرده و میکوشد جایگاه پوزیتیویسم در جامعهشناسی امروز را بازشناسی کند.
نتایج پژوهش نشان میدهد که پوزیتیویسم در ابعاد هستیشناختی، معرفتشناختی و روششناختی با نقدهای متنوعی مواجه بوده است. هرمنوتیک (بهویژه در راستای دیلتای) بر تمایز علوم طبیعی و فرهنگی تأکید دارد؛ جامعهشناسی تفهمی (بهویژه وبر) به فردگرایی روششناختی و تبیین تفهمی میپردازد؛ و پدیدارشناسی (بهویژه در راستای هوسرل) با مفاهیمی مانند شهود ذات و صورت کلی، کاستیهای آن را آشکار میکند. مکتب فرانکفورت با برجستهکردن فاعلیت انسان و پیوند ارزش و دانش، پوزیتیویسم را به سادهسازی و بیتوجهی به ماهیت اجتماعی علم متهم میکند، درحالیکه جریان انتقادی آمریکا بر اتکای بیش از حد به استقراء و غیرنظریبودن آن انگشت میگذارد. اندیشههای پستمدرن نیز با نقد مفاهیمی مانند حقیقت عینی، جهانشمولی علم و خرد یکپارچه، محدودیتهای پوزیتیویسم را برجسته میسازند. این انتقادات بهمعنای کنارگذاشتن کامل پوزیتیویسم نیست، بلکه نشان میدهد علوم اجتماعی امروز در مسیر گذار از اثباتگرایی به رویکردهای کیفی و انتقادی است و با ترکیب دستاوردهای رویکردهای مختلف، تلاش میکند درک عمیقتر، چندبعدی و زمینهمندتری از واقعیتهای اجتماعی بهدست آورد.
نتایج پژوهش نشان میدهد که پوزیتیویسم در ابعاد هستیشناختی، معرفتشناختی و روششناختی با نقدهای متنوعی مواجه بوده است. هرمنوتیک (بهویژه در راستای دیلتای) بر تمایز علوم طبیعی و فرهنگی تأکید دارد؛ جامعهشناسی تفهمی (بهویژه وبر) به فردگرایی روششناختی و تبیین تفهمی میپردازد؛ و پدیدارشناسی (بهویژه در راستای هوسرل) با مفاهیمی مانند شهود ذات و صورت کلی، کاستیهای آن را آشکار میکند. مکتب فرانکفورت با برجستهکردن فاعلیت انسان و پیوند ارزش و دانش، پوزیتیویسم را به سادهسازی و بیتوجهی به ماهیت اجتماعی علم متهم میکند، درحالیکه جریان انتقادی آمریکا بر اتکای بیش از حد به استقراء و غیرنظریبودن آن انگشت میگذارد. اندیشههای پستمدرن نیز با نقد مفاهیمی مانند حقیقت عینی، جهانشمولی علم و خرد یکپارچه، محدودیتهای پوزیتیویسم را برجسته میسازند. این انتقادات بهمعنای کنارگذاشتن کامل پوزیتیویسم نیست، بلکه نشان میدهد علوم اجتماعی امروز در مسیر گذار از اثباتگرایی به رویکردهای کیفی و انتقادی است و با ترکیب دستاوردهای رویکردهای مختلف، تلاش میکند درک عمیقتر، چندبعدی و زمینهمندتری از واقعیتهای اجتماعی بهدست آورد.
واژههای کلیدی: پوزیتیویسم، هستیشناسی، معرفتشناسی، روششناسی، جامعهشناسی تفهمی، پدیدارشناسی، مکتب انتقادی، پستمدرن.
فهرست منابع
1. باتامور، تام. 1375. مکتب فرانکفورت، ترجمه حسینعلی نوذری، تهران: نی
2. باومن، زیگموند. 1388. اشارتهای پستمدرنیته، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نشر قنقوس.
3. بلیکی، نورمن. 1403. استراتژیهای پژوهش اجتماعی، ترجمهٔ هاشم آقابیگی، انتشارات جامعه شناسان.
4. بنتون، تد و کرایپ، یان. 1391. فلسفه علوم اجتماعی؛ بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی، ترجمه شهناز مسمیپرست و محمود متحد، تهران: آگه.
5. دورکیم، امیل. 1400. قواعد روش جامعهشناسی، ترجمه هوشنگ ناییبی، تهران: انتشارات آگاه.
6. دیلینی، تیم.1390. نظریههای کلاسیک جامعهشناسی، ترجمه بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی، تهران: نشر نی.
7. ساراپ، مادن. 1382. راهنمای مقدماتی بر پساساختارگرایی و پسامدرنیسم، ترجمه محمدرضا تاجیک، چ ۲، تهران: نشر نی.
8. سام دلیری، کاظم. 1400. روششناسیکیفی (جامعهشناسی تاریخی و تطبیقی- تاریخی)، انتشارات جامعهشناسان.
9. فروند، ژولین. 1393. آراء و نظریهها در علوم انسانی، علیمحمد کاردان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
10. فوکو، میشل. 1392. دیرینهشناسی دانش، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
11. فی، برایان. 1383. پارادیمشناسی علوم انسانی، ترجمه مرتضی مردیها، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
12. کریمی، جلیل. 1391. پوزیتویسم و جامعهشناسی، کرمانشاه: انتشارات دانشگاه رازی.
13. گیدنز، آنتونی. 1384. سیاست جامعهشناسی و نظریه اجتماعی، ترجمه منوچهر صبوری، نشرنی.
14. مارکوزه، هربرت .1388. خرد و انقلاب، ترجمه محسن ثلاثی، ثالث، تهران.
15. میلز، سی رایت. 1402. بینش جامعهشناسی نقدی بر جامعه شناسی آمریکایی، ترجمه عبدالمعبود انصاری، تهران: شرکت انتشار.
16. وبر، ماکس. 1374الف. اقتصاد و جامعه، مترجمان عباس منوچهری، مهرداد ترابینژاد، مصطفی عمادزاده، تهران، انتشارات مولی.
17. وبر، ماکس.1387ب. عینیت در علوم اجتماعی و سیاست اجتماعی، روششناسی علوم اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نشر مرکز.
18. هابرماس، یورگن .1392. نظریه کنش ارتباطی، ترجمه کمال پولادی، تهران: نشر مرکز.
19. Bhaskar, Roy .1998. The possibility of Naturalism: a philosophical Critique of the contemporary human sciences. New York and London: Routledge.
20. Bhaskar, Roy .2008. A Realist Theory of Sciences, London: Routledge.
21. Browning, Gary .2000. Lyotard and the end of Grand Narratives, Cardiff University of Wales Press.
22. Foucault, Michel .2003. Die ordnung der Dinge: eine aerchology der Humanwissenschaften, aus dem franzoesischen von ulrich koeppen, Frankfuhrt am Main: Shurkamp.
23. Hartwig, M. and Sharp .2001. R., The Realist Third Way, Routhledge, Critical Realism: Interventions Series, 18 Xxiv.
24. Ringer, F. 1997. Max Weber's methodology: The unification of the cultural and social sciences. Harvard University Press.
25. Schütz, A. .1967. The Phenomenology of the Social World. Northwestern University Press.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
