دوره 11، شماره 3 - ( 9-1404 )
جلد 11 شماره 3 صفحات 45-11 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
hajizadeh A. The relationship between metaphysical assumptions and scientific theories in the theory formation stage. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی 2025; 11 (3) :11-45
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-682-fa.html
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-682-fa.html
حاجی زاده امیر. نسبتِ مفروضات متافیزیکی و نظریات علمی در مرحله شکلگیری نظریه. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. 1404; 11 (3) :11-45
چکیده: (2 مشاهده)
نسبت میان فیزیک و متافیزیک، یا بهطور عامتر، نسبت میان نظریههای علمی و مفروضات فلسفی، از مسائل دیرپای فلسفه علم است. مسئله اصلی در این بحث آن است که مفروضات فلسفی چه نقشی در شکلگیری نظریههای علمی ایفا میکنند و آیا میتوان از مبانی متافیزیکی و فلسفی مشخصی به نظریهای علمی متمایز رسید. این مقاله با طرح این مسئله، الگوی حکمی-اجتهادی علوم انسانی اسلامی عبدالحسین خسروپناه را بهعنوان نمونهای معاصر از تلاش برای تبیین نسبت میان مبانی فلسفی و نظریه علمی بررسی میکند. بررسی تقریرهای مختلف این الگو، از صورتبندی اولیه آن تا مباحث متأخر درباره رئالیسم پنجرهای و رئالیسم شبکهای، نشان میدهد که اگرچه نقش مبانی غیرتجربی در علم و امکان تکثر معرفتی مورد تأکید قرار میگیرد، سازوکار دقیق تأثیرگذاری این مبانی بر تکوین نظریه علمی همچنان نیازمند تبیین است. در پاسخ به این مسئله، مقاله پیشنهاد میکند که میان دو گونه مفروضات فلسفی تمایز گذاشته شود: نخست، مفروضات تکوینی که شرط امکان شکلگیری نظریه علمی و درهمتنیده با چهارچوب مفهومی آناند؛ و دوم، مفروضات فرانظری که افقی برای فهم، تفسیر، نقد و ارزیابی نظریههای علمی فراهم میکنند. این تمایز، ضمن حفظ نقش بنیادین فلسفه در علم، از خلط میان سطوح مختلف تأثیرگذاری مفروضات فلسفی بر نظریه علمی جلوگیری میکند و نشان میدهد که تکثر فلسفهها الزاماً به تکثر نظریههای علمی نمیانجامد، بلکه میتواند به تکثر افقهای فرانظری برای فهم و ارزیابی نظریهها منجر شود.
فهرست منابع
1. باقری، خسرو. (1393). طرحوارهای از نظریه علم تجربی دینی در عرصه علوم انسانی. کتاب نقد )72-73(، 239-274.
2. باقری، خسرو. (۱۳۸۲). هویت علم دینی. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
3. باقری، خسرو. (1391). نظریه علم تجربی دینی. تهران: سازمان انتشارات هیئت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره.
4. برت، ادوین آرثر. (1369). مبادی مابعدالطبیعی علوم نوین (عبدالکریم سروش، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
5. پوپر، کارل ریموند. (1375). حدسها و ابطالها (ترجمه احمد آرام، چ ۳). تهران: شرکت سهامی انتشار.
6. حاجیزاده، ا. (1400). جایگاه مفروضات غیرتجربی در علم و تبعات آن بر ایده علم دینی-بومی. پژوهشهای فلسفی. (۳۴).
7. خسروپناه، عبدالحسین. (1384). نظریه بداهت در فلسفه اسلامی. ذهن، (24)، 45-76.
8. خسروپناه، عبدالحسین. (1390). الگوی حکمی-اجتهادی در علوم انسانی. جاویدان خرد (19)، 29-66.
9. خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۹۱). چیستی فلسفه علوم انسانی. آینه معرفت، ۱۰ (۳۱).
10. خسروپناه، عبدالحسین. (1392). فلسفه علوم انسانی (بنیادهای نظری). ج 1. قم-تهران: تعلیموتربیت اسلامی.
11. خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۹۴). علوم انسانی: چیستی، ساحتها و فرایندهای تحول در آن. تحقیقات بنیادین علوم انسانی، (۱)، ۷-۳۴.
12. خسروپناه، عبدالحسین؛ و باقری، خسرو. (1394). مناظره وحدت حوزه و دانشگاه، علوم انسانی اسلامی. بازیابی از صدانت. https://3danet.ir/ مناظره-خسروپناه-خسرو-باقری/
13. خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۹۷). درآمدی بر الگوی حکمی و اجتهادی علوم اجتماعی اسلامی. تحقیقات بنیادین علوم انسانی، (۱۳)، ۷-۳۵.
14. زیباکلام، سعید. (1389). پای استدلالیان چوبین بود: تأملی پیرامون عقل، استدلال و عقلانیت. سوره اندیشه (46-47)، 175-176.
15. زیباکلام، سعید. (1395). نظریهسازی و معضلات و اهداف بومی. روششناسی علوم انسانی (88)، 179-201.
16. گلشنی، مهدی. (1380). علم و فلسفه. پژوهشنامه علامه (2)، 247-256.
17. گلشنی، مهدی. (1382-1383). نقش متافیزیک در ربطدادن علم به دین. نامه علم و دین (21-24)، 29-36.
18. گلشنی، مهدی. (1390). تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
19. موحد ابطحی، محمدتقی. (1401). ارزیابی کاربست علمشناسی پارادایمی در پیشبرد ایده علوم انسانی اسلامی. تحقیقات بنیادین علوم انسانی. ۸ (۱) (پیاپی 26).
20. Carnap, R. (1932). The elimination of metaphysics through logical analysis of language. *Erkenntnis*, 2, 60-81.
21. Duhem, P. (1983). *The aim and structure of physical theory*. Princeton, NJ: Princeton University Press.
22. Kuhn, T. S. (1961). The function of measurement in modern physical science. *Isis*, 52(2), 161-193. [DOI:10.1086/349468]
23. Kuhn, T. S. (1970a). Logic of discovery or psychology of research? In I. L. Musgrave (Ed.), *Criticism and the growth of knowledge* (pp. 1-23). Cambridge: Cambridge University Press.
24. Kuhn, T. S. (1970b). *The structure of scientific revolutions* (2nd ed.). Chicago: University of Chicago Press.
25. Ladyman, J. (2002). *Understanding philosophy of science*. London & New York: Routledge.
26. Laudan, L. (1990). Demystifying underdetermination. In C. W. Savage (Ed.), *Scientific theories* (pp. 267-297). Minneapolis: University of Minnesota Press.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
