دوره 11، شماره 4 - ( 12-1404 )
جلد 11 شماره 4 صفحات 258-215 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Kimiyaei Devin E, Afkhami Rohani H. Towards a Conceptual Framework for Religion, Spirituality,
and Urban Planning in Iran:
A Thematic Analysis of Published Literature (2014–2025). فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی 2026; 11 (4) :215-258
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-697-fa.html
URL: http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-697-fa.html
کیمیایی دوین ابراهیم، افخمی روحانی حسین. درآمدی بر چهارچوب مفهومی دین، معنویت و برنامهریزی شهری
در ایران: تحلیل مضمون منابع منتشرشده 1404-1393. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. 1404; 11 (4) :215-258
دانشگاه فرودسی مشهد، پژوهشکده مطالعات اسلامی
چکیده: (4 مشاهده)
علیرغم انباشت قابلتوجه پژوهشها در حوزه نسبت دین، معنویت و برنامهریزی شهری در ایران، این عرصه همچنان با پراکندگی گفتمانهای نظری و فقدان چهارچوبی یکپارچه برای انسجامبخشی به آنها مواجه است. پژوهش حاضر با هدف ارائهٔ درآمدی بر چنین چهارچوبی، به کاوش در مضامین بنیادین این حوزه پرداخته است. با بهکارگیری روش تحلیل مضمون استقرایی (با استفاده از نرمافزار Atlas.ti) و بررسی ۲۵ منبع کلیدی، پنج مضمون محوری آشکار شد که ساحتهای اصلی چهارچوب مفهومی را میسازند: الهیات شهر، شهر اسلامی، فقه شهر، شهر و معنویت و حق به شهر. این پنج مضمون در یک منطق سهلایهای (هستیشناختی، هنجاری-روششناختی و تجربی-انتقادی) سازمانیافته و چهارچوبی منسجم برای بازتعریف شهر ارائه میدهند. برخلاف رویکردهای جزئینگر پیشین که هریک از این ابعاد را بهطور جداگانه واکاوی کردهاند، یافتهها نشان میدهد چهارچوبِ حاصل دارای سه ویژگی ممیزه است: نخست، بازتعریف شهر بهمثابهٔ کالبد تحققیافتهٔ توحید در مناسبات اجتماعی؛ دوم، جانشینی شهروند تمدنساز بهجای مکلفِ منفرد بهعنوان کنشگر اصلی شهری؛ و سوم، گذار از استنباط حکمِ موردی به طراحی الگوهای کلان زیستِ جمعی. این چهارچوب با آشکار ساختن پیوندهای درونی گفتمانهای دینی و شهری، ضمن پُرکردن خلأ نظری موجود، چشماندازی تازه برای نظریهپردازی بومی و سیاستگذاری شهریِ مبتنی بر ارزشهای اسلامی ترسیم میکند و مسیرهایی عملیاتی برای مواجهه با چالشهای گفتمان مسلط سرمایهدارانه و گسستهای معرفتیِ درونگفتمانی فراروی پژوهشگران و برنامهریزان قرار میدهد.
فهرست منابع
1. احمدیان، محمدعلی (1403). شهر اسلامی در چالش با مدرنیته از دیدگاه مکتب ساختگرایی. الهیات شهر ۲(۳)، ۲۳-۴۳. doi: 10.22081/jtc.2025.70994.1047.
2. اراکی، محسن (1393). نشست تخصصی: فقه شهر و شهرسازی؛ افقها و ضرورتها. سلسلهنشستهای علمی فقه و تمدن. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران.
3. اشتیاقی، معصومه و شارعپور، محمود (1399). بررسی مفهوم حق به شهر در سیاستگذاری شهری. فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقهای، 1(2)، 67-84.
4. الهی خراسانی، علی (۱۳۹۸). طرح پژوهشی: درآمدی بر فقه شهر و شهرنشینی: گفتوگوهایی علمی با اندیشمندان حوزه. پژوهشکده اسلام تمدنی، گروه فقه کاربردی.
5. ـــــــــــــــ (۱۳۹۹). از الهیات شهر چه میدانید؟ ایسنا. بازیابی شده از https://www.isna.ir/news/99110704893.
6. الهی خراسانی، مجتبی؛ الهی پارسا، حسین؛ و ثناگو، علی (1402). مسئولیت همگانی در برابر وندالیسم شهری، در پرتو وجوب نهی از منکر. الهیات شهر ۱(۱)، ۱۰۱-۱۳۰. doi: 10.22081/jtc.2023.63564.1006.
7. باوندیان، علیرضا (1403). الهیاتِ شهر اسلامی؛ کنجها و گنجها. الهیات شهر ۲(۳)، ۴۵-۷۵. doi: 10.22081/jtc.2025.70824.1042.
8. جلالی، غلامرضا (1403). سه گفتمان مهم و هویت جهان شهر مشهد. الهیات شهر ۲(۳)، ۷۷-۱۰۰. doi: 10.22081/jtc.2025.70571.1041.
9. حسینی، سیدمحمد (1402). بررسی رویکرد ریزومیک در طراحی شهری و نسبت آن با رویکرد دینی. الهیات شهر ۱(۲)، ۷-۳۲. doi: 10.22081/jtc.2024.63631.1008.
10. حیدری، فردین و زارعی، مجید (1398). مفهوم حق به شهر و ارتباط آن با طراحی شهری شهروندمدار؛ تطبیق هنجارهای جامعِ بیانگر شهروندمداری، با شاخصههای کیفی طراحی شهری. منظر ۱۱(۴۶)، ۱۴-۲۳. doi: 10.22034/manzar.2019.84292.
11. دُرّی، مصطفی (بیتا). نشست تخصصی: شهر و شهرنشینی؛ چیستی، ابعاد و شبکه مسائل. پژوهشکده اسلام تمدنی.
12. سعیدی، محمدمسعود (1402). راهی بهسوی شهر معنوی. الهیات شهر ۱(۱)، ۲۱-۴۸. doi: 10.22081/jtc.2023.63287.1002.
13. شفیعی، علی (۱۴۰۰، ۱۸ اردیبهشت). شریعت، معنویت و زندگی شهری درالهیات شهر [سلسله درسگفتارهای برخط]. پژوهشکده اسلام تمدنی. https://ici.isca.ac.ir.
14. ـــــــــــــــ (۱۴۰۱). مجموعه درسگفتارهای الهیاتشهر [سلسله درسگفتارهای برخط]. پژوهشکده اسلام تمدنی. https://ici.isca.ac.ir.
15. ـــــــــــــــ (1402). بررسی تحلیلی مبانی دینی «شهر دوستدار کودک» و رویکردهای آن. الهیات شهر ۱(۲)، ۶۷-۱۰۰. doi: 10.22081/jtc.2024.62967.1000.
16. ظهیری، سیدمجید (1401). درآمدی بر تحلیل نظری الهیات شهر (ازحیث مفهوم، نسبت، غایت و کارکرد دین). الهیات شهر ۱(۱)، ۷-۲۰. doi: 10.22081/jtc.2023.63352.1003.
17. علیپور کوهی، پ.، علیکائی، س.، و مداحزاد، س. م. (۱۴۰۲). تدوین چارچوب مفهومی نظریه «حق به شهر» با کاوش در اندیشههای لوفور. فصلنامه مطالعات بینفرهنگی، ۱۷ (۵۳)، ۹-۳۰.
18. علینام، زهرا (۱۴۰۰). بررسی فرایند موقعیتی تولید معنا در فضاهای شهری از منظر نظریه ادراکات اعتباری. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۶ (۲)، ۸۱-۹۳.
19. غروی الخوانساری، مریم؛ و اسدی خونساری، سیدحسین (1402). اصول و مبانی طراحی توسعه حرم. الهیات شهر ۱(۱)، ۱۳۱-۱۵۳.doi: 10.22081/jtc.2023.64642.1019.
20. قاسمی، الهام؛ خاتمی، سیدمهدی؛ مطیع، مهدی؛ و پورجعفر، محمدرضا (1402). تبیین و سنجش کیفیت «معنویت» در فضاهای شهری اصفهان. گفتمان طراحی شهری ۴(۱)، ۷۳-۹۸.
21. قاسمی، الهام؛ خاتمی، سیدمهدی؛ مطیع، مهدی؛ و پورجعفر، محمدرضا (1402). بازشناسی ابعاد و ویژگیهای فضای شهری معنویتگرا. معماری و شهرسازی آرمان شهر ۱۶(۴۵)، ۷۳-۹۳. doi: 10.22034/aaud.2022.343355.2670.
22. مطهر، رضا؛ دانشپور، سیدعبدالهادی؛ و شکوهی بیدهندی، محمدصالح (1402). اولویتبندی معیارهای گردشگری اسلامی بهمنظور ارتقاء عدالت شهری در تهران. الهیات شهر ۱(۲)، ۱۲۷-۱۸۲. doi: 10.22081/jtc.2024.68619.1034.
23. مولایی، اصغر (1400). جایگاه معنویت در هویت شهر ایرانی-اسلامی با تأکید بر اخلاق اسلامی. آمایش سیاسی فضا ۳(۳)، ۱۹۳-۲۰۴.
24. مهدوی، افسون؛ رفیعیان، مجتبی؛ مدنی، فرزانه؛ و محمدنیای قرائی، فاطمه (۱۴۰۱). تدوین الگوی نظری تولید فضای شهری معنابخش در شهر ایرانی-اسلامی، با روش نظریه دادهبنیاد (مطالعه موردی: بخش مرکزی مشهد). مطالعات شهر ایرانی-اسلامی، ۱۲ (۴۶)، ۱۷-۳۷.
25. واسعی، سیدعلیرضا (1402). رویکردهای تمدنی بهمثابه پیوست حکمرانی، با تکیه بر الگوی ایرانشهری. الهیات شهر ۱(۱)، ۴۹-۷۴. doi: 10.22081/jtc.2022.63269.1001.
26. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101.
https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa [DOI:10.1191/1478088706qp063oa.]
27. Cox, H. (1965). The secular city: Secularization and urbanization in theological perspective. Macmillan.
28. Sheldrake, P. (2001). Spaces for the sacred: Place, memory, and identity. SCM Press. [DOI:10.56021/9780801868610]
29. Sheldrake, P. (2014). The spiritual city: Theology, spirituality, and the urban. Wiley Blackwell. [DOI:10.1002/9781118830475]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
